بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ١٠١ - صبر و تسليم عامل پيشرفت يا عقبماندگى؟

بنابراين بايد معناى رضا و تسليم را بدانيم. آيا به اين معنا است كه به‌طور كلى به دنبال اسباب نرويم؛ مثلا در خانه بنشينيم و بگوييم، تسليم خواست خداوند مى‌شويم؛ اگر او خواست، ما علم پيدا مى‌كنيم و اگر نخواست، عالم نمى‌شويم؟ البته اگر معناى رضا و تسليم اين باشد، پس اشكال ماديگرايان بر ما وارد است.

٢. اگر براى تربيت نفوس و متخلق شدن انسانها به اخلاق خوب، بخواهيم آنها را به ثواب آخرت اميدوار كنيم، شايد توهّم شود كه به انتظار آخرت گذاشتن، به اين معنا است كه براى دنيا كار نكن و هر ذلتى را در دنيا تحمل كن. پس در اين صورت نيز در انتظار اجر اخروى بودن، از اسباب عقب‌ماندگى است.

اكنون به عهده ماست كه به اين دو شبهه جواب دهيم. براى پاسخ به آنها بايد ابتدا اعتماد به خدا و انتظار اجر آخرتى كشيدن را معنا كنيم.

بحث ديگر اين است كه آيا نقش دو طريق ياد شده - يعنى طريقه دوم كه توجه دادن به مبدأ و معاد است و طريقه اول كه توجه به مصالح دنيايى است - در تحريك و تشويق انسان به سوى اخلاق و كار پسنديده فرقى دارند؟ در گفتار بعد، پاسخ اين سؤالها داده خواهد شد.