بیست گفتار اخلاقی - عرفانی - ایزدی، عباس؛خزائلی، محمدعلی - الصفحة ١٠٠ - صبر و تسليم عامل پيشرفت يا عقبماندگى؟

دهنده‌اى كه به گُل نكحت و به گِل جان داد

به هركه هرچه سزا ديد حكمتش، آن داد

دو كشتى متساوى الاساس را در بحر

يكى رِساند به ساحل، يكى به طوفان داد

در اين مقاسمه‌اش نيز بود مصلحتى

كه مسكنت به گدا، سلطنت به سلطان داد

بنابراين از آيات و روايات استفاده مى‌شود كه براى حصول نگاه خوش‌بينانه، اخلاق رضا و تسليم و توكل لازم است كه اساس و پايهء صبر و پايدارى در مقابل حوادث و جلوگيرى از نگرانى است. اين صفات همه از مبدأ توحيدى سرچشمه مى‌گيرند و سبب مى‌شوند انسان پشتكار و جدّيت داشته باشد و كار و تلاش و خدمت و عبادت خود را بى‌نتيجه نبيند و با نظر به معاد و اجر آخرتى، زندگى كند.

صبر و تسليم عامل پيشرفت يا عقب‌ماندگى؟

اين بحث تتمه‌اى دارد كه بايد بيان شود؛ زيرا از دو جهت ممكن است عده‌اى به ما اشكال كنند:

[١] ممكن است بگوييد: دعوت خداپرستان به متصف شدن به اخلاقى چون: رضايت، صبر، تسليم و توكل، اسباب عقب‌افتادگى را فراهم مى‌سازد و اساسا علت پيشرفت نكردن مسلمانان اين است كه به بهانه راضى و تسليم شدن در برابر خواست الهى، به دنبال كسب و كار نرفتند و براى رفع مشكلات و سختيها كوشش نكردند و در نتيجه، از پيشرفت عقب افتادند. شايد به همين جهت است كه از لنين و استالين، طرفداران مكتب ماركسيست، نقل شده است: هركسى دعوت به اين اخلاق كند، مهدور الدّم است و بايد كشته شود.