كليات اشعار و آثار فارسى شيخ بهايى - شيخ بهائى - الصفحة ٣٢٦ - فلسفه

اينك درباره‌ى هر يك از اين شعب شرحى بيان مى‌داريم‌

اول- فلسفه‌ى متافيزيك‌

متافيزيك علم بوجود است از حيث آنكه وجود است، علم به مبادى و علل اولى است، دانائى امر مطلق است، تلاشى است براى حل موضوعاتى كه در خارج از حدود تجربه مطرح مى‌شود.

فلسفه‌ى متافيزيك شامل مباحث زير است:

١- گفتگو درباره‌ى ارزش و حدود معرفت يا بحث نقادى‌[١] كه شامل مذاهب و مطالب زير است:

الف- مذهب جزمى‌[٢] كه مى‌گويد انسان مى‌تواند هم عوارض محسوس و يا نفسانى را بشناسد و هم بر ذوات معرفت حاصل نمايد.

ب- مذهب نقادى‌[٣] كه مى‌گويد انسان فقط قادر است عوارض و نمودها را بشناسد و مسائل متافيزيك را تنها با ملاحظات اخلاقى مى‌توان حل نمود.[٤]

ج- مذهب اصالت عمل‌[٥] كه مى‌گويد حقيقت مفيد بودن در عمل است، و يك انديشه هنگامى حقيقت دارد كه در عمل خود را مقيد نشان دهد.

د- مذهب تحققى‌[٦] كه مى‌گويد شناسائى امر مطلق غير ممكن است زيرا كه امر مطلق از دسترس ذهن انسان فرار مى‌كند و بايستى از مسائل ماوراء طبيعت همچون يك امر حل‌نشدنى دورى كرد و تنها عوارض نسبى مى‌توانند موضوع علم قرار گيرند.

ه- مذهب شهودى‌[٧] كه مى‌گويد فقط به‌وسيله‌ى اشراق مى‌توان مسائل ماوراء طبيعت را حل كرد.

و- مذهب شكاكى‌[٨] كه مى‌گويد انسان به هيچ حقيقتى دسترسى ندارد.

ز- بحث درباره‌ى ارزش و حدود علم و موضوع حقيقت و خطا

٢- تحقيق در مورد شود يعنى علم وجود[٩] كه شامل مباحث زير

[١]-euqitirC

[٢]-emsitamgoD

[٣]-emsicitrC

[٤]- اين مذهب راemsivitaleR يا مذهب نسبى هم مى‌گويند.

[٥]-emsitamgarP

[٦]-emsivitisoP

[٧]-emtinoitiutnI

[٨]-emricitpecS

[٩]-eigalatnO