رنگارنگ يا کشکول درويشي - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٤٧ - ابطال فايده علم رجال

چاپ دوم به ٢٣١٢٩ روايت رسيده است ج ١٨، ص ٤١٩. بنابر اين عدد روايات رسائل و مستدرك آن به ٥٨٩٩٧ با مكررات آن ها مى رسد.

سوم: آنچه از رواياتى كه مورد توثيق و تحسين قدماى رجاليين شيعه قرار گرفته احتمالا (هرچند من حساب نكرده‌ام) از هشت صد تن بيشتر نگردد و آنچه را كه متأخرين رجاليين به حسب قراين اجتهادى توثيق و تحسين نموده‌اند احتمالا به دوصد تن برسند.

مى‌بينيد كه رجوع رجاليين شيعه به قراين اجتهادى لازم بوده است، ولى بايد بگوييم كه اصل اولى عدم حجيت ظن و عدم اعتماد بر آنست. و اجماعى كه بر حجيت ظنون رجالى در كتب رجالى ذكر شده چه مقصود آنان اجماع تعبدى و مصطلح فقهاء باشد و چه مقصود اجماع لغوى باشد دليل بر حجيت همه‌ى افراد اجماع وجود ندارد و آخرين حرف اين مى‌شود كه اجماع مذكور ظنى است و حجيت ظنون به‌دليل ظنى دور محال است.

سخن حق در مورد قراين رجالى و غير رجالى اين است كه اگر ظن مذكور به حد وثوق و اطمينان برسد حجيت عقلايى دارد و بناى عقلا من‌جمله عمل خود آن حضرت (ص) و أئمه (ع) و اصحاب (رض) آن‌را اثبات مى‌دارد و اگر به‌حد اطمينان نرسد قرآن مجيد عمل به ظن را باطل مى‌دارد، «ان الظن لا يغنى من الحق شيئا».

٢- از نظريات افراطى به‌نظر جمعى از دانشمندان تعديل چند هزار صحابى حضرت پيامبر عظيم الشأن است كه نه دليل عقلى دارد و نه دليل شرعى و مجرد بناء گذارى مشهور دانشمندان محترم اهل سنت است.[١] جمعى از صحابه داراى‌

[١] - اين دانشمند اضافه نموده كه آيات قرآن مجيد عناوين خاصى از صحابه را مورد تعديل و مدح قرار داده نه همه‌ى آنان را يعنى موجبه جزئيه را نبايد به موجبه كليه اشتباه گرفت، جمعى از دانشمندان اهل سنت در مورد عدالة الصحابة تفاصيلى دارند كه اقرب به صواب است.