رنگارنگ يا کشکول درويشي - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٤٠٢ - چند ايراد و جواب در مورد معاد

و روشن است، مجردات مكان نمى‌خواهند و حتى زمان هم ندارند چون زمان و مكان از لازمه ماده است. صاحب اسفار و پيروان مكتب او ادعا دارند كه ما به معاد جسمانى قايليم ولى تمام شى‌ء به صورت او است نه به ماده او، و عالم قيامت و دوزخ و بهشت و نعمت ها و عذاب ها و مؤمنين و كفار از جن و انس و ساير انواع مكلفين عاقل كه احتمالًا در كرات ديگر وجود داشته باشند، همه صورت هاى مجرده آن ها مى‌باشد كه ماده ندارند، بلى مكلفين- متنعّمين و معاقبين- ارواح مجرد شان به صورت هاى مجرده شان ارتباط تدبيرى دارند كه تفصيل آن دركتاب معاد اين جانب مذكور است.

ولى متكلمين اسلامى كه به پيروى از آيات مكرر و متعدد قرآن قيامت و دوزخ و بهشت را مادى مى‌دانند[١] بايد جواب مكان قيامت و كرات حساب و دوزخ و بهشت را بدهند كه خالى از اشكال نيست، بلكه بنا بر هيأت قديم بطلميوسى شايد ناممكن باشد.

جواب نگارنده: بلى عالم قيامت بتمامها مادى است و اشكالات فلاسفه را در كتاب معاد جواب داده ايم.

از قرآن مجيد به دست مى آيد كره حساب «ساهره» مى باشد و بهشت مادى نزديك سدرة المنتهى است. «عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى‌». (نجم: ١٥). و ما جازميم كه كره حساب و دوزخ و كرات بهشت در فضا مى باشد. و هيچ ايرادى عقلى متوجه اين قول روى هيئت امروزى نمى شود و حتى آيه ٢١ سوره حديد «وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ» مشكلى خلق نمى كند، زيرا ممكن است وسعت بهشت هاى قيامت به اندازه آسمان محسوس كره زمين باشد. (البته ستاره هاى مرئى ربطى به آسمان محسوس ما ندارد).

بلى آنچه مشكل مى‌شود آيه ١٣٣ سوره آل عمران است كه مى‌گويد سرعت‌

[١] - البته ارواح مكلفين مجرد، و ارتباط به ابدان خود دارند.