یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣١١ - اخلاق مارکسیستی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ٣١٠

در کتاب مارکس و مارکسیسم فصل سوم (فلسفه پراکسیس)، صفحه ٣٧ میگوید:

در تعارض ظاهری میان حتمیت تاریخی و دعوت به مبارزه (اصل اخلاقی مارکسیسم) «پراکسیس» ابتدا به صورت یک عنصر متعادل کننده و یک سنتز جلوه میکند. بی گمان حقیقتی است که مادیگرایی تاریخی اعمال انسان را در چهارچوب دادههای تحمیلی معینی محدود میسازد و کارل مارکس در این مورد در اثر خود به نام ١٨ برومرچنین مینوشت:

تاریخ را انسانها میآفرینند، لکن نه تحت شرایطی که توسط اینان ایجاد شده باشد، بلکه تحت شرایطی که از پیش معین شده است. بدیهی است در چهارچوب این شرایط، انسان نه تنها میتواند بلکه باید اقدام کند. در واقع شناخت این دادهها عمل انسان را مؤثرتر خواهد ساخت (نقش آگاهی در آزادی).

هر اقدام در جهت مخالف این دادهها به منزله واکنش و مقابله با مسیر تاریخ خواهد بود ... اقدام کردن در جهت سازگار با این دادهها به معنای حرکت در جهت تاریخ و قرار گرفتن در مسیر تاریخ است.

ما در حاشیه گفتهایم که در اینکه شرایطْ از پیش معین شده بحثی نیست و در اینکه آزادی انسان محدود به شرایط موجود است و شرایط موجود لااقل به صورت امکانات انسان باید تلقی شود بحثی نیست. بحث در دو جهت دیگر است. یکی در اینکه شرایط موجود را چه عواملی آفریدهاند، آیا معلول انسانهای گذشته است و آزادی و اختیار آنها آن شرایط را به وجود آورده است و قهراً آیا انسانهای فعلی شرایط بعدی را ایجاد میکنند یا شرایط فعلی شرایط بعدی را ایجاد میکند، یا نظیر شرایط زندگی یک گیاه است که خارج از اختیار او و نوع او به حکم عوامل دیگر طبیعت به وجود آمده است؟