یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٣ - منشأ روحی و نفسانی توبه (٢)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ٤٣

منشأ روحی و نفسانی توبه [٢]

گفتیم توبه که یکی از عجیبترین حالات انسان است، در حقیقت عکس العمل قوای عالی در برابر قوای دانی است، و گفتیم شدت این عکس العمل بستگی دارد به دو چیز: یکی فشار ضربه و دیگری صلابت صفحهای که این ضربه بر او وارد میگردد، و لهذا کسانی که جنایتهای فجیع مرتکب شدهاند دچار عذاب وجدان تا سرحد جنون میشوند، مثل خلبان هیروشیما و بعضی از قتله کربلا، زیرا جنایت آنها خیلی فجیع بوده، و بعضی قدرت و قوّت و صلابت ایمان [آنها] منشأ عکس العمل شدید شده. داستان حرّ ریاحی از داستانهایی است که هر دو عامل در آن داستان موجود بوده است.

توبه تغییر مسیر [انسان] است و سایر موجودات بر مدار خودشان ثابت هستند (لا الشمس ینبغی لها ان تدرک القمر و لا اللیل سابق النهار)، تغییر مسیر ندارند. آری در نباتات مقداری تغییر مسیر بهطور خودکار هست و این تغییر مسیرها یا مستقیماً تأثیر عوامل خارجی است و یا عکس العمل قوای داخلی به حکم قانون انطباق در برابر عوامل خارجی است، به هر حال عکس العمل قوهای داخلی در برابر قوهای دیگر داخلی (آنهم قوه عالی در برابر قوه دانی) نیست.

ولی هر تغییر مسیری- ولو به نحو خودکار- توبه نیست، باید منشأش را دید چیست. توبه تغییر مسیری است بهطور خودکار که منشأش قیام و عکس العمل بعضی قوای داخلی در مقابل بعض دیگر باشد [١] و به عبارت دیگر منشأش ندامت و پشیمانی باشد. از این جهت است که اگرچه در حیوان و نبات تغییر مسیر هست ولی توبه نیست.

گفتیم توبه قیام اصلاحی است. باید دانست که جامعه و فرد در خیلی چیزها شبیه یکدیگرند. گاهی فرد را به جامعه و گاهی جامعه را به فرد تشبیه میکنیم. یکی از موارد همین جاست که فرد را به