یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٨٤ - اصول و مبانی اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ٢٨٣

بطن لا یشبع و قلب لا یخشع و دعاء لا یسمع و عمل لا ینفع.

اصول و مبانی اخلاق اسلامی

١. ممکن است گفته شود که اصول و مبانی اخلاق اسلامی یعنی چه؟ اخلاق مطلقاً اصول و مبانی مشخص و معینی دارد. باید ببینیم اسلام مثلًا چقدر مردم را به اخلاق دعوت کرده است. اخلاق یا حسنه است یا رذیله و هر دو مشخص و معین است و معلوم است که چه چیز حسنه است و چه چیز رذیله. باید ببینیم اسلام چقدر اهتمام داشته به اخلاق حسنه و چقدر با اخلاق رذیله مخالفت نشان داده است. ولی این گفته اشتباه است؛ هیچ فنی به اندازه اخلاق از لحاظ اصول و مبانی نامشخص نیست و مکتبها و روشهای مختلف نمیپذیرد. هرچند اقتصاد و سیاست تا حدی اینطور است، مطلق فنون عملی اینطور است ولی هیچ کدام به اندازه اخلاق تنوع پذیر نیست.

یک جامع مشترک میان همه هست که به آن جهت به همه آنها روش اخلاقی گفته میشود و آن پیشنهاد بهترین و لازمترین راهی [است] که انسان باید پیش بگیرد.

در ورقههای کرامت نفس گفتهایم که یک اصل مهم و اساسی که در آثار اسلام زیاد به چشم میخورد ولی به علت برخورد و تصادم با عقاید افراطی صوفیانه و عدم درک عمق این تعلیم مورد توجه واقع نشده است، توجه به احساس کرامت و بزرگواری نفس است و در بحثهای تربیت اسلامی که استخراج میشود ثابت کردیم که ریشه آن نوعی معرفة النفس است. این احساس است که انسان را از کارهای پست بر کنار میدارد:

من کرمت علیه نفسه هانت علیه شهواته. (نهج البلاغه، حکمت ٤٤٩)

من هانت علیه نفسه فلا تأمن شرّه. (امام هادی علیه السلام)