و ایجاد سستی در اراده نقض تصمیمهای پی درپی است، زیرا خود این نقض تدریجاً عادت میگردد، مانند کسی که میخواهد از نهری بپرد و چند مرتبه میدان میگیرد و همین که نزدیک میرسد میایستد، کم کم مرعوب میشود و قدرت پریدن از او سلب میگردد.

عمل اخلاقی بر ضد طبیعت و یا عادت برای اراده مانند غذا برای سرباز است و بلکه مانند تمرین و کارآموزی جنگی است

باید قوه مقاومت را در برابر طبیعت و عادتْ زنده و بُرنده نگاه داشت، مانند یک شمشیر همیشه باید او را صیقل داد، به اینکه هر روز غذای مناسبی به او برسانیم. همان طوری که چاقو اگر مدتی کار نکند زنگ میگیرد و از کار میافتد، اراده نیز چنین است. هر روز باید ولو یک عمل برخلاف طبیعت یا عادت انجام دهیم و طبیعت را تابع و مقهور نگه داریم. این عمل مثل غذا رساندن به سرباز محافظ است که او را زنده و سالم نگه میدارد، بلکه به منزله تمرین و کارآموزی عملیات جنگی برای آن سرباز است، بلکه به منزله مدد رساندن به عدد آن سربازان است.

اشکال تبدیل خوی بد به خوی خوب

٢٧. انسان بعد از خو گرفتن به چیزی اگر بخواهد آن را ترک کند و از نو خوی خوب یاد بگیرد مثل پارچهای است که یک بار او را کت مثلًا دوخته باشند و بعد بخواهند آن را تبدیل به قبا کنند که گذشته از اینکه زحمت دوباره است (یک روز صرف بستن دل شد به این و آن- روز دگر به کندن دل زین و آن گذشت) بالاخره با پارچه نو فرق دارد. میگویند یک معلم موسیقی از کسانی که مدتی پیشِ استاد دیگر کار کرده بودند دو برابر مزد میگرفت و میگفت زحمت اینها دو برابر است، اول باید آثار تعلیمات استاد اول را محو کنم بعد تعلیم صحیح بدهم.

اشکال ردّ المعتاد

٢٨. امام حسن عسکری علیه السلام میفرماید: ریاضة الجاهل و ردّ المعتاد عن عادته کالمعجز.

٢٩. مولوی راجع به تأثیر عادت و اینکه عادتْ زشت را زیبا و زیبا را زشت جلوه میدهد و راجع به مأنوس شدن به بدیها و فرار از خوبیها، داستان مرد دباغ را میآورد که از بازار عطرفروشان میگذشت و افتاد و بیهوش شد. میگوید (دفتر ٤، ص ٣٢٩):