یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٦ - اخلاق چیست؟ ( رابطه جهان بینی و اخلاق )

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٧٦

ضمانت اجرای طرح

٢. ضمناً یک مطلب باید روشن شود و آن اینکه دو مطلب است:

یکی طرح و دیگر ضامن اجرا. بهترین طرح آن است که ضامن اجرا هم داشته باشد.

فرق خُلق مقدس و غریزه

٣. خلق و خوی و ملکه مربوط است به آنچه باید باشد و به دست انسان ساخته میشود، در مقابل تمایل، غریزه، عاطفه که مربوط است به آنچه در انسان به حکم طبیعت هست. لهذا با آنکه روان شناسی و اخلاق هردو درباره انسان و صفات انسان است ولی دو علم است زیرا یکی انسان [را آنچنان که هست مورد بررسی قرار میدهد و دیگری انسان را آنچنان که باید باشد.] [١]

آیا اخلاق قراردادی است؟

٤. برخی تصورشان درباره اخلاق این است که اخلاق قراردادی است و اینکه چه خلق و خویی بهتر است تابع پسند زمان است؛ روح زمان خود به خود به حسب اختلاف شرایط، خصوصاً شرایط اقتصادی و درجههای تمدن، تغییر میکند و هر زمانی به شکلی الهام میکند و اشتباه هم نمیکند، آنچنان که هگل معتقد است. بنا بر این مسلک، قطعاً اخلاق غیر ثابت است و متغیر است و نسبی است.

تعریف فعل اخلاقی که به خاطر لذت و الم نباشد

٥. آیا میشود گفت که فعل اخلاقی آن است که برای جلب لذت و یا دفع الم نباشد؟ در این صورت افعالی که به خاطر تعصبات فامیلی هست داخل در اخلاق میشود.

تعریف فعل اخلاقی که کاری است که به خاطر ترس یا سود نباشد

اگر بگوییم فعل اخلاقی آن است که به خاطر سود و یا ترس نباشد، باز هم کارهایی که به خاطر حقدها و حسادتها و یا به خاطر تعصبات قومی و فامیلی انجام میشود داخل فعل اخلاقی میشود.

تعریف فعل اخلاقی که برای هیچ هدفی نباشد

اگر بگوییم- آنچنان که کانت گفته است- فعل اخلاقی آن است که غیرْ هدف باشد، لازم میآید که مثلًا سپاسگزاری و شکر منعم خیر [و] فعل اخلاقی نباشد، عبادت هم که نیست، پس چیست؟