یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦١ - آثار عشق و محبت

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ٤٦٠

عارف را در اصلاح اخلاق در مقابل مشرب حکیم بیان میکند.

در باره عشق و محبت آیاتی در قرآن کریم هست، از قبیل: قل ان کنتم تحبون اللَّه فاتبعونی یحببکم اللَّه، یا یحبهم و یحبونه، یا والذین امنوا اشد حباً للَّه (بقره، ١٦٥).

در برهان قاطع درباره اکسیر میگوید:

جوهری است گدازنده و آمیزنده و کامل کننده، یعنی مس را طلا میکند، و ادویه مفیده فائده مند (کذا) و نظر مرشد کامل را نیز مجازاً اکسیر گویند.

گدازندگی، آمیزندگی، تکمیل

اتفاقاً در عشق هم هر سه خصوصیت هست: هم گدازنده است و هم آمیزنده و هم کامل کننده، لکن وجه شبه معروف و مشهور همین سوم است یعنی تغییر تکمیلی.

تأثیر قوه شوقیه در مافوق (مدرکه) و در مادون (عامله)

حکما میگویند قوای انسان مجموعاً سه نوع است: ادراکی، شوقی، عملی، و شاید اراده را بتوان قوه مستقل دانست و مراتب را چهارتا دانست. به هر حال با اینکه حکما میگویند: العاملة تحت الشوقیة و الشوقیة تحت المدرکة، عشق که قوه شوقیه است هم در قوه مدرکه مؤثر است و هم در اراده و هم در عامله، یعنی هم در مافوق مؤثر است و هم در مادون.

ایجاد یکه بینی وحدت حکم عقل و عشق در این زمینه

یکی از آثار غلبه عشق بر روح این است که چنان بر ذهن و خیال مسلط میشود که در هر چیزی نقش معشوق را میبیند، به هر چیزی که مینگرد معشوق را میبیند، به قول بابا طاهر: به دریا بنگرم دریا تو بینم ... این شعر ممکن است حکم عقل باشد از باب «بسیط الحقیقة کل الاشیاء» و ممکن است حکم عشق باشد به بیانی که گفتیم. آنچه در دیوان وحشی صفحه ٢١٨ میگوید، ناظر به همین معنی است: