یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩٥ - اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٩٥

میل و شهوت مصنوعی و لذت میکند و مأنوساتی در کار است.

مأنوسات اختصاصاً در موردی است که اعصاب عادت کند به یک مؤثر خارجی مثل دود و مشروب، یا روح و نفس عادت کند به یک نوع مراسم عرفی و اجتماعی [١].

ب. در گذشته گفتیم که انسان نیازمند است به یک سلسله تمایلات اکتسابی، همان طوری که به عقل اکتسابی نیازمند است، زیرا عقل و علمْ تنها راهنما میباشند و هرچند ما قائلیم به اراده اخلاقی و اراده اخلاقی را قوه مجریه میدانیم اما شک نیست که عادات و ملکات، عمل را آسان میکند و تمایلات مخالف را عقب میراند. مثلًا اگر کسی به راهنمایی عقل و علم یا دین بداند که صبح زود خوب است از خواب برخیزد و به نماز یا ورزش و قدم زدن بپردازد، اگر خود را به این کار عادت دهد به آسانی جلو حکومت خواب و تنبلی را میگیرد [٢]. تأثیر عادات را تا مرحله آسان کردن کارها- که بر طبیعت دشوار است- باید حفظ کرد و فقط آنجا که خودش به صورت طبیعت در میآید که ترک خودش سخت و دشوار میگردد باید جلویش را گرفت.

عقل و اراده را باید تقویت کرد نه اینکه طبیعت یا عادت تضعیف شود

ج. اما مسئله آزادی اراده و حکومت عقل. برای حفظ آزادی روح و حفظ حس ابتکار نباید از طریق منفی اقدام کرد و با عادت و یا طبیعت مبارزه کرد [٣]، بلکه باید عقل و اراده را تقویت کرد که به آسانی بتواند برخلاف طبیعت یا عادت در موقعی که مضر تشخیص

---

[١]. در مورد عادات ملی و مذهبی نیز مسلماً انس هست، لهذا در روایت است که: لاتنظروا الی طول رکوع الرجل و سجوده، فانه شیء قد اعتاده و لو ترکه استوحش لذلک.[٢]. اشکال سابق در اینجا هم هست که ممکن است گفته شود اینها هم از نوع عادت نیست، بلکه از نوع قوّت اراده است. ولی اگر اینچنین بود، باید همین که اراده قوّت یافت یکباره همه کارها آسان شود و حال آنکه کم و بیش هر کاری نیاز دارد به تکرار و تمرین خاص در مورد خودش- فتأمل.[٣]. این نوع پیشنهاد برضد عادت، نظیر پیشنهاد تضعیف طبیعت است برای تقویت روح.