یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٢ - منشأ روحی و نفسانی توبه (١)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ٤٢

در یک مواقعی منفجر میشود و عکس العمل نشان میدهد. پس منشأ روحی توبه یا عذاب وجدان یا ندامت و ملامت و پشیمانی- که زیاد هم دیده میشود- عکس العمل مقامات عالی نسبت به مقامات دانی است، و لهذا ما گفتیم که توبه قیام و انقلاب اصلاحی در داخل کشور وجود آدمی است و شاید به همین دلیل است که در قرآن کریم در مواردی- که در ورقه جداگانه نشان دادهایم- اصلاح را بعد از توبه ذکر میکند (تاب و اصلح).

توبه حالت عجیبی است در بشر، بلکه از اعجب حالات بشر است. از جنبه نفسانی و فلسفی نیز قابل بحث و تحقیق است که چگونه یک نفر خودش مثلًا به خاطر شهوت و زن جنایت میکند و بعد خود او خود را مستحق اعدام میداند و چنان علیه خود انقلاب میکند و طوفان میکند، مانند طبقه مظلومی که از فشار ظلم آزاد شدهاند و رحم نمیکنند. ریاضتها و سخت گیریها و فشار آوردنهایی که در داستانهای توبه هست مثل داستان ابولبابه در ذیل آیه ٢٧ از سوره انفال: لا تخونوا اللَّه و الرسول و تخونوا اماناتکم و داستان علی الثلثة الذین خلّفوا (سوره توبه، آیه ١١٨) [قابل توجه است.]

البته شدت عکس العمل و قدرت توبه بستگی دارد به دو عامل:

یکی قدرت پرتاب یعنی شدت و فجیع بودن جنایت و گناه، و دیگر صلابت سطح فشار ضربه یعنی شدت ایمان و وجدان. لهذا اگر ضربه و فشار قوی باشد (مثل داستان بهلول نبّاش) و اگر صفحه صلب و محکم باشد یعنی ایمان صلب و محکم باشد، عکس العمل بسیار شدید خواهد بود، و اگر هیچ یک از این دو عامل نباشد، خصوصاً اگر عامل دوم ضعیف باشد عکس العمل رخ نمیدهد، بلکه اساس کار، صلابت صفحه و ردّ ضربه است و لهذا میبینیم که اولیاء دین زیاد استغفار میکردند [١]