یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠٥ - اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ٢٠٥

مگر اینکه گفته شود اگر اخلاق عبارت باشد از عادتهای خوب، همیشه عادتها در جهت موافق عقل و اراده است؛ اگر عقل و اراده بخواهد موافقت کند، به معنی این است که ابتکار را بدهد به عادت، و اگر بخواهد مخالفت کند باید با کارهای خوب مخالفت کند، پس لازمه تربیت مبنی بر ایجاد خلق و عادت همان حکومت کورکورانه عادت است.

تعادل طبیعت

جواب مطلب این است که در مورد طبیعت چه میگوییم؟ آیا لازمه حکومت عقل و اراده این است که انسان همیشه بر ضد طبیعت اراده کند؟ یا احیاناً بر وفق طبیعت نیز اراده میکند، ولی در عین اینکه بر وفق طبیعت عمل میکند حاکم بر طبیعت است، آن را تحت کنترل خود دارد.

جلوگیری از افراط طبیعت و عادت

طبیعت حد و اعتدال نمیفهمد، او [١] باید مانند حاکم عادلی میان رعایا عمل کند و حقوق هرکدام را عادلانه به آنها بدهد و احیاناً در مواردی بهطور کلی با طبیعت مخالفت کند. در مورد عادت (حتی عادتهای خوب) نیز چنین است. عادت (حتی عادت خوب) مانند طبیعت حد و اعتدال نمیشناسد، این عقل و اراده است که باید مانند نیروی حاکمه عادله میان مردم به عدالت حقوق آنها را بدهد. به عبارت دیگر عادات خوب در مرتبه طبیعت قرار میگیرد و طبیعت ثانیه میشود. طبیعت ثانیه مانند طبیعت اوّلی تحت فرمان عقل و اراده قرار میگیرد. عادت به نماز و روزه هم باید تحت مراقبت عقل و اراده باشد.

تشبیه عادات خوب به طبقه فرهنگی

عادات و غرایز خوب در انسان از قبیل طبقات فرهنگی و معنوی اجتماعاند. البته آنها به مقتضای طبیعت خود پیشنهاد میکنند توسعه هرچه بیشتر معنویات را، ولی آن قدرت حاکم بر همه شئون اجتماعی که بر احتیاجات همه شئون آگاهی دارد حدود را مشخص میکند و احیاناً با قدرتهای منزّه معنوی نیز در حد تمایلات و پیشنهادات موافقت نمیکند.

میزان ارزش آگاهی و آزادی

رابعاً از نظر ما اصل مطلب که عالیترین ارزش و بالاترین ارزش