یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠٤ - اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ٢٠٤

آنچنان که در روایت در مورد عادت به رکوع و سجود آمده است، که در صفحه ١٩٦ نقل کردیم. و البته اینها مربوط به اخلاق نیست. در حقیقت در این امور [١] صرفاً تقویت اراده است به وسیله تکرار، نه ایجاد یک ملکه و حالتی غیر از اراده. آنچه مربوط به اخلاق است اموری از قبیل انصاف و عدالت و شجاعت و راستی و امانت و استقامت است که شاید بتوان گفت حداکثر اثر عادت، مهارت و سهولت است نه ایجاد میل و رغبت در حد کور کردن چشم عقل و در حد ناآگاهانه شدن و از کار انداختن اراده. و ثانیاً حتی در مورد عادتهایی که انفعالی است و ایجاد نیرو و میل میکنند باز مطلب درست نیست، زیرا غالب اینها لااقل در مورد امور اخلاقی ایجاد نیرو و میلی است اکتسابی در برابر نیرو و میل طبیعت، یعنی ایجاد میلی و نیرویی است در جهت راهنمایی و فرمان عقل و اراده که حداکثر این است [که] کار را در مرحله اجرای دستور اراده آسان میکند.

عاداتی که اسارت نیست، بلکه نجات از اسارت طبیعت است

مثلًا کسی که عادت میکند به کم خوری و یا سحرخیزی، در وجودش نیرو و میلی در مقابل نیرو و میل طبیعت و در جهت مخالف آن پیدا میشود و در نتیجه فرمان اراده به سهولت اجرا میشود. پس نتیجه چنین عاداتی اسارت نیست، بلکه نجات از اسارت طبیعت است.

تقویت اراده نه تضعیف طبیعت یا عادت

ثالثاً فرضاً لازمه پیدایش نیرویی عادتی این باشد که ابتکار را از دست عقل و اراده بگیرد، تازه چیزی میشود مانند طبیعت. آیا برای فعال نگه داشتن عقل و اراده در مورد طبیعت چه باید کرد؟ آیا باید مانند بودائیان و راهبان، طبیعت را تضعیف کنیم؟ یا آنچنان که اسلام میگوید طبیعت را همچنان نیرومند نگه داریم. اما عقل و اراده را آنقدر نیرومند سازیم که طبیعت نیرومند را همواره مقهور و محکوم خود نگه دارد. حکومت بر ضعیف و تسلط بر ناتوان که هنر نیست، هنر در تسلط بر قوی و مسخر ساختن قوی است. عین این مطلب را در مورد عادت نیز میتوان گفت.