یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥٠ - اخلاق - معیار فعل طبیعی و فعل اخلاقی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٥٠

منفعت جویی با خیر اجتماع جور درآید یعنی هماهنگ گردد. پس فعل اخلاقی یعنی فعلی که در آن خیر اجتماع وجود داشته باشد، ولی نظر به اینکه فرد هرگز از لاک فردیت خود خارج نمیشود و خروجش از این زندان خیال و وهم است، پس فعل اخلاقی یعنی فعلی که در آن خیر اجتماع و خیر فرد هماهنگ باشد. به عبارت سادهتر فعل اخلاقی فعلی است که منفعت فرد در ضمن منفعت اجتماع جستجو شده باشد و انسان اخلاقی یعنی انسانی که در اثر نیروی اندیشه و درک صحیح، خیر خویش را در خیر اجتماع جستجو میکند. پس اخلاق از مقوله هوشیاری است.

برحسب نظر صاحبان این نظریه که راسل یکی از آنهاست (رجوع شود به کتاب جهانی که من میشناسم) هر کسی اگر درست بیندیشد میفهمد که منفعتش در این است که حدود و حقوق دیگران را محترم شمارد، زیرا در این صورت است که دیگران هم حدود و حقوق او را محترم میشمارند؛ یعنی اگر او حقوق دیگران را محترم بشمارد، نیروی عظیم دیگران هم در همین جهت سیر میکند و حقوق و حدود همه محفوظ میماند، ولی اگر او حقوق دیگران را محترم نشمارد، مورد تهاجم دیگران قرار میگیرد و بیش از آنچه سود میبرد زیان میبرد. عقل صریحاً حکم میکند که اگر اجتماع هرج و مرج بشود، همه زیان میبرند و از جمله خود فردی که در این باره میاندیشد.

پس فعل اخلاقی یعنی فعلی که در آن خیر اجتماع منظور شده باشد و مبدأ چنین فعلی تمایل فرد به سعادت خویش است توأم با درست اندیشی و دوراندیشی و هوشیاری. بنا بر این مسلک اساس فساد اخلاق جهل است- یعنی اساس ظلم، دروغ، خیانت، تکبر جهل است- و هوشیاری راه چاره. (رجوع شود ص ١٥٧، سخن ویل دورانت).

ایرادی که بر این نظریه وارد است یکی این است که مقدسات اخلاقی یعنی ایثار، فداکاری، عفو، حق شناسی خصوصاً دوتای اول