یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩٧ - اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٩٧

خاص غیر طبیعی نیست که به صورت عادت درآید. بعلاوه منظور حدیث این است که رکوع و سجود مایهای نمیخواهد و اگر میخواهید ایمان اشخاص را امتحان کنید، در مواردی امتحان کنید که استقامت بر دین به آنها زیان میرساند یا لااقل جلو منافع را میگیرد، امانت و صدق حدیث از این قبیل است.

٢٣. نظریه کانت و روسو که قبلًا نقل کردیم با اینکه خالی از انتقاد نیست بسیار دقیق و قابل توجه است، به مفاسد عادات و ملکات و به اهمیت فرمانروایی عقل و ایمان و اراده پی بردهاند.

تنها حاکم بر وجود انسان باید عقل و اراده باشد نه عادت یا چیز دیگر مثلًا طبع یا عرف (و به عقیده بعضی حتی شرع)

از نظر اینها تقوا و استحکام روح به این است که انسان فقط محکوم نیروی عقل و ایمان و اراده اخلاقی باشد و هیچ قدرت دیگر حکومت نداشته باشد. اشکالی که بر حرف اینها وارد است این است که صرف حکومت عادت عیب و نقص نیست، همان طوری که حکومت طبیعت نیز نقص نیست. عمده این است که حکومت عقل و ایمان و اراده اخلاقی قویتر و غالب و قاهر باشد و یک نوع حالت انقهاریهای برای نفس نسبت به عقل و اراده بوده باشد.

روسو گفته است: «انسان بنده زاییده میشود و بنده میمیرد. در روز تولد، او را به قماط میپیچند و هنگام مرگ به کفن.» مقصود روسو خود این دو عمل نیست، بلکه جنبه عادی بودن آنها و حکومت و الزام و تکلیف بودن آنها و سلب حرّیت کردنشان است و این دو عمل به عنوان نمونه ذکر شده است.

٢٤. بعضی به عادت از جنبه فیزیولوژی فقط نظر کردهاند. رجوع شود به دفتر ٣٥.

٢٥. برای ترک یک عادت زشت گفته شده است که بهتر است انسان اول تصمیم خود را اعلام کند تا تعهد او قطعیتر شود.

اشکال ترک عادت و هم اشکال خو گرفتن به کار نیک در اول است که: الصبر عند الصدمة الاولی.

همانطور که شمشیر نباید در غلاف بماند و باید صیقل بخورد اراده نیز با عمل اخلاقی تیز و برّا میشود

٢٦. یکی از خطرناکترین کارها از لحاظ تضعیف اراده و روح