یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩٦ - اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٩٦

داده میشود اقدام کند، به آسانی به حقیقت اعتراف کند و به آسانی در عمل اجرا کند. از لحاظ عقل نباید گذاشت که عادت مبنای حسن و قبح و زشتی و زیبایی و روایی و ناروایی کارها واقع شود و از لحاظ اراده نباید گذاشت که عادت فرمانروای مطلق باشد نه اراده اخلاقی.

و البته این نکته مورد قبول است که اراده اخلاقی نمیتواند منبعث از عادت باشد؛ آنچه از طبیعت یا عادت منبعث میگردد شوق و رغبت و شهوت و میل است نه اراده اخلاقی، همچنان که خود ما در مباحث مختلف فلسفی آن را اثبات کردهایم. اراده اخلاقی مخصوص انسان است و قوه مجریه عقل انسانی است، برخلاف میل و شهوت که قوه مجریه احساسات حیوانی است.

به هرحال مثل این است که تا اندازهای در کلمات کانت و روسو بین تقویت عقل و اراده اخلاقی و بین تضعیف عادت و ملکات روحی اشتباه و خلط ما بالعرض به ما بالذات شده است.

در سفینه ماده «امن» از رسول اکرم نقل میکند:

لاتنظروا الی کثرة صلوتهم و صومهم و کثرة الحج و المعروف و طنطنتهم باللیل و لکن انظروا الی صدق الحدیث و اداء الامانة.

در ماده «صدق» از حضرت صادق نقل میکند:

لاتنظروا الی طول رکوع الرجل و سجوده، فان ذلک شیء قد اعتاده فلو ترکه استوحش لذلک و لکن انظروا الی صدق حدیثه و اداء امانته.

اینجا این سؤال پیش میآید که چه فرق است بین رکوع و سجود و بین راستی و امانت که یکی از آنها ممکن است مولود عادت باشد و دیگری نه؟ شاید از این جهت که راستگویی و امانت یک نوع عمل