یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩١ - اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٩١

علاقهمند است و فعلًا تحت معالجه است.

عادت و سهولت عادت و مهارت

عادت از دشواری کار میکاهد، یعنی اشکال و صعوبتی که در اول هر کار هست از بین میبرد؛ دیگر اینکه مهارت عملی ایجاد میکند، یعنی ناتوانی را تبدیل به توانایی میکند؛ سوم اینکه از دقتْ آدمی را مستغنی میسازد و به شکل خودکار درمیآورد.

خُلق یا ملکه حالت نافذ و ریشهدار است که به نحوی صورت روح آدمی شده باشد

٢٠. خَلق و خُلق. سنت است که انسان در مقابل آینه که میایستد بگوید: اللّهم حسّن خُلقی کما حسّنت خَلقی. مقصود از تحسین خَلق در این جمله همان است که درباره نوع انسان خداوند میفرماید: فتبارک اللَّه احسن الخالقین و هم میفرماید: لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم.

فرق حال و مقام و فرق حالّ و ملکه

بوصیری درباره رسول اکرم میگوید: فاق النبیین فی خَلق و فی خُلُق- و لم یدانوه فی حلم و لا کرم.

هر حالت روحی خُلق نیست. بسیاری از حالات، موقتی و بی ریشه و به اصطلاح حالّ است، مثل حالت روحانی که در مجالس وعظ و تذکر پیدا میشود. اصحاب رسول اکرم عرض کردند: انّا خشینا علینا النفاق (رجوع شود به دفتر ٣٥ فصل قلب).

مسئله استحکام اخلاق خوب یا بد

به صفت خوب مادامی که رسوخ پیدا نکرده و ریشهدار نشده و سفت و محکم و پولادین نشده نباید اعتماد کرد و صفت بد مادامی که ملکه نشده خطر شمرده نمیشود. پس یک مطلب اینکه هر صفت روحی خُلق شمرده نمیشود و انسان احتیاج دارد به خُلق و ملکات.

عامل عادت و خُلق تکرار است نقش تکرار و ممارست

مطلب دیگر اینکه راه ایجاد خُلق تکرار و ممارست است، تعوید است. روح انسان مانند کاغذ و پارچه که با دست یا اطو تا میخورند، قابلیت تاخوردگی دارد و با تکرار تا میخورد. چرا روزه سی روز پشت سر هم، نه متفرق، فرض شده؟ و همچنین است اذکار مکرر مثل: اللَّه اکبرو الحمد للَّه و غیر اینها. همچنین است نماز. در حدیث است: لا یستقیم ایمان عبد حتی یستقیم قلبه و لا یستقیم قلبه حتی یستقیم لسانه. محال است نور ایمان، مستقیم بر قلب بیفتد مادامی که خود قلب صاف و مستوی نیست و محال است قلب صاف و مستوی