یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩٠ - اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٩٠

بالاحداث.

به همین دلیل است که محیط خانواده و محیط کودکستان و دبستان و دبیرستان و دانشگاه به ترتیب، فوق العاده اهمیت دارد و اینها قالبهای مختلف روحیهها میباشند. و قبلًا گفتیم که مثَل روح آدمی در آغاز مثَل یک ماده شل است که در یک قالب میریزند و بعد سفت میشود. مثَل تربیت اول از لحاظ تمکن و جاگیری مثَل لهجههاست در افراد که هرکس لهجه اول خود را حفظ میکند، یک ترک یا یزدی یا اصفهانی یا خراسانی یا رشتی یا مازندرانی تا آخر کار باز هم لهجه خود را حفظ میکند.

پس دو مطلب است: یکی اینکه اخلاق با تکرار حاصل میشود، یعنی علت فاعلی، تکرار با کیفیت فاعلی تکرار است. دیگر اینکه

ماده نفسانی صدرایی

ماده روحی به قول صدرا- که قائل است به ماده نفسانی- در ابتدا پذیرندهتر است و هرچه رو به آخر میرود تأبّی و تقصّی بیشتر دارد.

همچنین است در مثل گهوارههای چوبی یا گهوارههای پارچهای از لحاظ تأثیر در وضع سر. چینیها که کوچکی پا را حُسن میدانند، از کوچکی، پای بچه را در یک قالب سفت میگذارند و مانع بزرگ شدن آن میگردند.

درباره عادات بدنی گفته شده که بر دو قسم است: یا فعلی است مثل راه رفتن و سخن گفتن و رقص کردن و نوشتن و نقاشی، یا انفعالی است مثل سیگار کشیدن و یا به محیط مسموم و بدبو عادت کردن. داستانی که ملّا درباره دباغی که در بازار عطرفروشها بیهوش شد آورده است، مثَل خوبی است برای «العادة طبیعة ثانیه».

ر. ک: ص ١٩٩.

عادت ایجاد میل میکند

از خصوصیات عادات خصوصاً در عادات انفعالی این است که علاقه و تمایل ایجاد میکند، مانند تمایل سیگاریها به سیگار. داستان مرحوم آقای حجت که در جواب طبیب گفت: من سینه را برای سیگار میخواهم. ایضاً داستان کودکی که در این روزها عکس او در روزنامهها افتاده که از دوسالگی به سیگار عادت کرده و شدید