یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣١٢ - اخلاق مارکسیستی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ٣١١

دیگر اینکه آیا انسان در محدوده شرایط موجود، این قدر قدرت دارد که جهت مسیر تاریخ را تعیین کند و یا در تعیین جهت نقشی ندارد؟

از نظر مارکسیسم، نه انسان آفریننده شرایط است و نه جهت دهنده به تاریخ ولی از نظر ما انسان، هم آفریننده شرایط است و هم جهت دهنده به تاریخ، و نوع جبر حاکم جبر بالاختیار است که انسان به حکم عقل و اراده و قانون انتخاب اخفّ و اسهل و به حکم غریزه کمال جویی و سعادت طلبی همواره جبراً شرایط معینی ایجاد میکند و جهت معینی به تاریخ میدهد.

به هر حال مسئله آزادی از تأثیر شرایط عرَضی ولو بهطور نسبی، شرط اصلی دستور اخلاقی است. مارکسیسم که وجود شرایط و جهت تاریخ را خارج از اختیار انسان میداند، برای انسان در محدوده این شرایط متعین الجهة اینقدر آزادی قائل است که میتواند با مسیر تعیین شده تاریخ مبارزه کند و به حکم جبر تاریخ نابود شود مثل کسی که میخواهد در جهت مخالف مسیر تند آب حرکت کند، و میتواند تسلیم حوادث باشد مثل کسی که خود را به حالت لَختی روی آب میاندازد و در اختیار آب قرار میدهد، و میتواند خود را در مسیر حرکت آب بیندازد و حرکت را سرعت بخشد، ولی به هر حال نقش تعیین کننده از چیزی به نام آب است نه از انسان و خواست انسان.

در کتاب مارکس و مارکسیسم ص ٣٨ میگوید:

این سؤال مطرح میشود که آزادی چه میشود؟ مکتب مارکس پاسخ میدهد که آزادی عبارت خواهد بود از آگاهی یافتن فرد به ضرورت تاریخی و به مسیر جمعیای که وی به سوی او کشانیده میشود. زیرا از این دیدگاه، فرد خود فقط جزئی از کل اجتماعی، عضوی از نوع بشر (نظریه اصالت الاجتماعی