یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦٧ - مسائل کلی در اخلاق

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٦٧

فعل اخلاقی و فعل طبیعی

١٧. فرق فعل و اراده اخلاقی با فعل و اراده طبیعی. فعل انسان در چه شرایطی عنوان اخلاقی پیدا میکند و در چه شرایطی عنوان طبیعی؟

ارزیابیها در اسلام

١٨. عطف به نمره ١٦، مثلًا تبعیت از اسلاف و نیاکان یا تعصب برای رنگ و نژاد و قومیت یا زبان از اموری است که در اسلام ارزش آنها پایین آمده و محو شده و در مقابل به شخصیت روحی و معنوی ارزش داده شده است. در اسلام برای کرامت نفس ارزش تعیین شده است و انسان را به کرامت ذات متوجه میکند، چنانکه در ورقههای کرامت نفس گفتهایم.

ملاک اخلاق زنده و اخلاق مرده

همین بالا و پایین بردن ارزشهاست که یک روش اخلاقی را به صورت زنده و دیگری را به صورت مرده در میآورد.

دنیای عجیب روح و اینکه دست روی چه نقطهای از آن بگذاریم

١٩. عطف به نمره ١٦، تعلیمات اخلاقی یک مکتبی را باید از این نظر مورد توجه قرار داد که دست روی چه نقطهای از نقاط روح انسان میگذارد. روح انسان دنیای عمیق و عجیبی است، ساکت و ساکن و آرام است، به آواز و حرکت درآوردن آن بستگی دارد به اینکه دست روی چه نقطهای گذاشته شود تا به آواز و حرکت درآید، مانند رادیوست که بستگی دارد به اینکه با چه موجی آن را میزان کنید، با هر موجی آن را میزان کنید همان آواز را تحویل شما میدهد.

اهمیت یک سیستم اخلاقی از چه جهت است؟

اهمیت یک روش اخلاقی بستگی دارد به اینکه نقطه حساسی را پیدا کرده باشد و حساسترین و اصلیترین نقطه تحریک را به دست آورده باشد. مثلًا شعار آن کس که گفت: «رنجبران و کارگران متحد شوید» دست روی نقطه احساس محرومیت و مغبونیت افراد گذاشت و حس انتقام آنها را تقویت کرد و از عقدههای جمع شده و کینههای انباشته شده آنها استفاده کرد.

مسئله «جهت» در سیستمهای اخلاقی

٢٠. البته اگرچه هر نوع اخلاقی مستلزم یک نوع تحریک و تصمیم هست ولی بعضی اخلاقها از همه جهت متوجه تحریک علیه برون است مثل اخلاق انقلابی مارکسیستی، و بعضی متوجه تصمیم و