یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦٩ - مسائل کلی در اخلاق

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٦٩

ملاک فعل طبیعی و اخلاقی

٢٣. چرا افعال پر از محبت مادران و پدران- چه در انسان و چه در حیوان- اخلاق گفته نمیشود با اینکه ناشی از غیرخواهی است نه از خودخواهی؟ پس آیا این دلیل بر آن نیست که ملاک فعل اخلاقی، غیرطبیعی بودن و غیر غریزی بودن است و فعل اخلاقی فقط باید ناشی از احساس تکلیف باشد و اگر غریزهای در آن دخالت داشت فعل اخلاقی نیست؟ رجوع شود به نمره ٢٢ و ٢٤.

رابطه فعل اخلاقی با اختیار و آزادی

حقیقت این است که اخلاق رابطه زیادی دارد با مسئله اختیار و آزادی انسان، و هر فعلی که ناشی از غریزه طبیعی باشد با تکلیف جور در نمیآید. پدران را نباید تکلیف کرد که فرزندان خود را دوست بدارید، همچنین است تعصبات قومی و فامیلی.

٢٤. در کتاب مذهب در رویدادها و آزمایشهای بشری، مقدمه، ص ١٧ قصه پطر کبیر و قصه جوان گرسنه و سگ گرسنه را نقل میکند.

اخلاق ستایش عواطف عالیه است، نه اینکه اگر عاطفه داشته باشد اخلاق نیست. اخلاق مادرانه از آن جهت اخلاق نیست که کسبی نیست. پس در مسئله اینکه ملاک فعل طبیعی و فعل اخلاقی چیست، باید بگوییم ملاک فعل اخلاقی دو چیز است: اول اینکه هدف رسیدن منفعت یا دفع مضرت از خود نباشد، بلکه هدف ایصال نفع به غیر باشد و یا به قول سقراطیون هدف حسن ذاتی فعل باشد، دیگر اینکه کسبی باشد نه غریزی و طبیعی. حقیقت این است که در باب فعل اخلاقی و فعل طبیعی چند نحو میتوان نظر داد:

الف. حسن ذاتی و کمال ذاتی صفات اخلاقی- این همان نظر سقراطی است که حکمای ما نیز پیرو آنند.

ب. رضایت حق و اجر و ثواب اخروی- این را میتوان نامش را اخلاق مذهبی نامید (مذهبی عامیانه).

ج. احساس تکلیف و مطلق بودن (روش کانت).

د. محبت به غیر (ایثار)، ایصال بیغرضانه نفع به غیر، انسان دوستی.

ه. محبت به غیر به ضمیمه کسبی بودن.