یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٤٥ - اخلاق - معیار فعل طبیعی و فعل اخلاقی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٤٥

حال آنکه شهوت و غضب از مقوله تمایلات است و به قول خود حکمای قدیم از نوع قوه شوقیه است و وهم و عقل از نوع قوه مدرکه است و اینها در طول یکدیگرند. خودشان میگویند: العاملة تحت الشوقیة و الشوقیة تحت المدرکة.

عقل و اراده

جواب این است که مقصودشان از حکومت عقل در اینجا حکومت عقل و اراده است [١]، عقل به عنوان قوه اکتشاف کننده و اراده به عنوان قوه اجرائیه. و ما در محل خود ثابت کردهایم که اراده از نوع میل و شوق نیست. میل و شوق رابطهای انجذابی و تسخیری است که انسان را از خود میگیرد و به سوی شیء خارجی میکشاند. انسان به هر اندازه که تحت تأثیر میل است اسیر است و غیر مختار، ولی اراده حالتی صد درصد درونی است و انسان را به خود میآورد و جمع و جور میکند. این است که اراده مناط اختیار انسان است و به همین دلیل اراده نیرو و قوّت است. البته هر میلی نیروست ولی میلها نیرویی است که گویی از شیئی خارجی صادر شده و انسان را به سوی آن شیء میکشد، ولی اراده نیرویی است درونی که انسان را از اسارت غیر خود رها میسازد. میلها همه وابسته به طبیعتاند و ابزار طبیعت به شمار میروند، همچنان که حواس نیز ابزار طبیعتاند. طبیعت به واسطه میلها به هدفهای خودش میرسد. ولی اراده ابزار عقل است و به عبارت دیگر ابزار طبیعت فوق مادی انسان است و آن طبیعت فوق مادی به وسیله عقل و اراده به هدفهای خودش میرسد و به عقیده حکمای الهی، طبیعت مافوق مادی جز جوهر عقل چیزی نیست.

به هرحال نقش عقل برای اراده همان نقش حواس برای شهوت و غضب است، که حواس درک میکنند و شهوت و غضب اجرا میکنند. از این رو میتوان گفت عقل ابزار اراده است نه اراده ابزار