علمای شیعه مانند نجاشی در الفهرست او را اول مصنف شیعه دانستهاند [١] بعد از ابورافع، سلمان فارسی کتابت حدیث کرده است. اثر سلمان فارسی درباره شرح و توضیح حدیث جاثلیق رومی بوده است که بعد از وفات رسول اکرم به مدینه برای تحقیق آمد [٢] پس از سلمان نام عده دیگر از قبیل ابوذر غفاری و اصبغ بن نباته و دیگران برده میشود. سلیم بن قیس از صحابه امیرالمؤمنین تألیفی دارد که اخیراً به طبع رسیده است [٣] در طبقه بعد کتابی که از شیعه باقی مانده و طبقه به طبقه روایت شده است صحیفه سجادیه است. وفات امام سجاد در اواخر قرن اول است و این اثر جاوید که به نام «زبور آل محمد» معروف شده است، از نیمه دوم قرن اول به صورت مکتوب دست به دست نقل و روایت شده است.

نیمه اول قرن دوم یعنی زمان امام باقر و امام صادق علیهما السلام که تا حدودی برای شیعه آزادی بوده است، دوره اوج نقل و روایت و ضبط و کتابت حدیث است. نام چهارهزار نفر برده میشود که از محضر امام صادق استفاده کردهاند. اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهما السلام چهارصد کتاب حدیثی تألیف کردهاند که به «اصول اربعمأة» معروف است. مؤلفان این کتابها از ملیتهای مختلفند.

در دوره بعد، یعنی اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم تألیف جوامع حدیث رایج شد. کتب حدیثی که امروز در میان شیعه و سنی موجود است همان جوامع است و در این دوره است که ایرانیان نبوغ خود و هم اخلاص و صمیمیت خود را نسبت به اسلام در این زمینه نشان دادهاند.

بدیهی است که ما نمیتوانیم همه ایرانیانی که در طبقات مختلف اهل حدیث بودهاند یاد کنیم، زیرا این کار به تنهایی مستلزم تألیف چند جلد کتاب است. در اینجا معروفترین و معتبرترین کتب حدیث شیعه و سنی را نام میبریم تا معلوم گردد اکثریت قریب به اتفاق نویسندگان جوامع حدیث شیعه و سنی، ایرانی بودهاند. بحث

[١]. همان، ص ٢٨٠.[٢]. قسمتهایی از این حدیث در کتاب توحید صدوق بهطور متفرق ذکر شده. رجوع شود به آن کتاب، چاپ مکتبة الصدوق در سال ١٣٨٧، ص ٢٨٢ و ٢٨٦ و ٣١٦.[٣]. تأسیس الشیعه، ص ٢٨٠.