مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥٤ - ادیان و مذاهب

چهارم طریقه مزدکی است که در حدود سال ٤٩٧ میلادی در ایران اعلان شده و چون اطلاعاتی که از آن به ما رسیده از کسانی است که با آن مخالف بودهاند، نمیتوان به این نکته اعتماد کرد که مزدکیان طرفدار اشتراک زن و مال و حتی تقسیم دارایی و به اصطلاح اسلامی «اباحی» بوده باشند، و با آنکه مخصوصاً خسرو نوشین روان منتهای سختگیری را با آنها کرده و همه را در جایی محاصره کرده و کشته است، باز مزدکیان از میان نرفته و در ایران پنهانی زندگی کردهاند ...

پنجم بوداییان که در نواحی شمال شرقی ایران، از یک طرف همسایه هندوستان و از طرف دیگر همسایه چین بودهاند و- در ایران به آنها «بدهی» میگفتند- چندین مرکز عمده فراهم ساخته و مخصوصاً در بامیان و بلخ بتخانههای مجلل داشتهاند و معبد معروف «نوبهار» بلخ که در دورههای اسلامی آن را آتشکده و مرکز دین زرتشت دانستهاند، مهمترین معبد بودایی آن سرزمین بوده است و خانواده برمکیان که در دوره هارون الرشید در تاریخ ایران مقام بسیار بلندی به دست آوردهاند، بازماندگان کسی بودهاند که منصب او «پرمکه» یعنی متولی و سرپرست بتخانه نوبهار بوده است ...

مانویان و بوداییان شمال شرقی ایران بر خلاف دیگران (زرتشتیان، مسیحیان، یهودیان) در حمله تازیان به ایران پایداری سخت کرده و بیش از بیست سال در دفاع از سرزمین خود جنگیده و آن را در برابر تازیان پاسبانی کردهاند.»

سعید نفیسی آنگاه میگوید:

«در دوره ساسانی مهمترین ناحیه شاهنشاهی ایران، سرزمین عراق و بین النهرین امروز بوده که همیشه میدان جنگ در میان ساسانیان و رومیان میشده است. بیشتر مردم این سرزمین از نژاد سامی بودهاند و به زبانهای سامی سخن میراندهاند و خدمت بزرگی که به ایران کردهاند این است که علوم یونانی و به اصطلاح «علوم اوایل» را از زبان یونانی به زبان سریانی که زبان ایشان بوده است ترجمه میکرده و طب و ریاضیات و نجوم و فلسفه را در ایران انتشار داده و دانشمندان نیز بسیار از ایشان برخاستهاند.