برخی آیات مربوط به «لقاء اللَّه» و آیات مربوط به «رضوان اللَّه» و آیات مربوط به وحی و الهام و مکالمه ملائکه با غیرپیغمبران- مثلًا حضرت مریم- و مخصوصاً آیات معراج رسول اکرم صلی الله علیه و آله را مورد نظر قرار دهیم. در قرآن سخن از نفس امّاره، نفس لوّامه، نفس مطمئنه آمده است، سخن از علم افاضی و لدنّی و هدایتهای محصول مجاهده آمده است:«وَالَّذینَ جاهَدوا فینا لَنَهْدِینَّهُمْ سُبُلَنا» [١]. در قرآن از تزکیه نفس به عنوان یگانه موجب فلاح و رستگاری یاد شده است:«قَدْ افْلَحَ مَنْ زَکیها وَ قَدْخابَ مَنْ دَسّیها» [٢].

در قرآن مکرر از حب الهی مافوق همه محبتها و علقههای انسانی یاد شده است.

قرآن از تسبیح و تحمید تمام ذرات جهان سخن گفته است و به تعبیری از آن یاد کرده که مفهومش این است که اگر شما انسانها «تفقّه» خود را کامل کنید، آن تسبیحها و تحمیدها را درک میکنید. بعلاوه، قرآن در مورد سرشت انسان مسأله نفخه الهی را طرح کرده است.

اینها و غیر اینها کافی بوده که الهام بخش معنویتی عظیم و گسترده در مورد خدا و جهان و انسان و بالأخص در مورد روابط انسان و خدا بشود.

همچنانکه اشاره شد، سخن در این نیست که عرفای مسلمین از این سرمایهها چگونه بهره برداری کردهاند، درست یا نادرست؛ سخن درباره اظهار نظرهای مغرضانه گروهی غربی و غربزده است که میخواهند اسلام را از نظر معنویت بی محتوا معرفی نمایند؛ سخن درباره سرمایه عظیمی در متن اسلام است که میتوانسته الهام بخش خوبی در جهان اسلام باشد. فرضاً عرفای مصطلح نتوانسته باشند استفاده صحیح کرده باشند، افراد دیگری که به این نام مشهور نیستند استفاده کردهاند.

بعلاوه، روایات و خطب و ادعیه و احتجاجات اسلامی و تراجم احوال اکابر تربیت شدگان اسلام نشان میدهد که آنچه در صدر اسلام بوده است صرفاً زهد خشک و عبادت به امید اجر و پاداش نبوده است. در روایات و خطب و ادعیه و احتجاجات، معانی بسیار بلندی مطرح است. تراجم احوال شخصیتهای صدر

[١]. عنکبوت/ ٦٩.[٢]. شمس/ ٩ و ١٠.