سیر و سلوک عرفانی و از توحید عرفانی بیخبر بوده است. آنها مردمی بودهاند مُعرض از متاع دنیا و متوجه به عالم آخرت؛ اصل حاکم به روح آنها خوف بوده و رجا، خوف از عذاب دوزخ و رجا به ثوابهای بهشتی، همین و بس.

حقیقت این است که نظریه این گروه به هیچ وجه قابل تأیید نیست. مایههای اولی اسلامی بسی غنیتر است از آنچه این گروه- به جهل و یا به عمد- فرض کردهاند. نه توحید اسلامی به آن سادگی و بیمحتوایی است که اینها فرض کردهاند و نه معنویت انسان در اسلام منحصر به زهد خشک است و نه نیکان صحابه رسول اکرم آنچنان بودهاند که توصیف شد و نه آداب اسلامی محدود است به اعمال جوارح و اعضا.

ما در اینجا اجمالًا در حدی که روشن شود که تعلیمات اصلی اسلام میتوانسته است الهام بخش یک سلسله معارف عمیق در مورد عرفان نظری و عملی بوده باشد، مطالبی میآوریم.

قرآن کریم در باب توحید هرگز خدا و خلقت را به سازنده خانه و خانه قیاس نمیکند. قرآن خدا را خالق و آفریننده جهان معرفی میکند و در همان حال میگوید ذات مقدس او در همه جا و با همه چیز هست:«فَاینَما تُوَلّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ» [١] به هر طرف رو کنید چهره خدا آنجاست، «وَنَحْنُ اقْرَبُ الَیهِ مِنْ حَبْلِ الورید» [٢] [و ما از رگ گردن به به او (انسان) نزدیکتریم،]«هُوَ الاْوَّلُ وَالاْخِرُ وَالظّاهِرُ وَ الْباطِنُ» [٣] اول همه اشیاء اوست و آخر همه اوست (از او آغاز یافتهاند و به او پایان مییابند)، ظاهر و هویدا اوست و در همان حال باطن و ناپیدا هم اوست، و آیاتی دیگر از این قبیل.

بدیهی است که این گونه آیات، افکار و اندیشهها را به سوی توحیدی برتر و عالیتر از توحید عوام میخوانده است. در حدیث کافی آمده است که خداوند میدانست که در آخرالزمان مردمانی متعمّق در توحید ظهور میکنند، لهذا آیات اول سوره حدید و سوره «قل هواللَّه احد» را نازل فرمود.

در مورد سیر و سلوک و طی مراحل قرب حق تا آخرین منازل، کافی است که

[١]. بقره/ ١١٥.[٢]. ق/ ١٦. [در نسخه اصلی در مورد این آیه شریفه سبق قلم صورت گرفته و بخشی از آیه و طبعاً ترجمه آن به صورت نادرست آمده بود. قرائن کلام نشان میدهد که مراد همین آیه است و لذا اصلاح گردید.][٣]. حدید/ ٣.