١. این طبقه بندی مانند هر طبقه بندی دیگر تقریبی است، هر چند با معیار استادی و شاگردی انجام یافته. ما میدانیم که افرادی که از یک استاد استفاده میکنند (اگر آن استاد سالها به کار تدریس پرداخته باشد) صددرصد همزمان و همدوره نیستند؛ معمولًا کهنسالان یک طبقه، نوعی تقدم نسبت به جوانسالان آن طبقه دارند.

مثلًا حاجی سبزواری را به اعتبار اینکه شاگرد ملا اسماعیل اصفهانی بوده و او شاگرد ملاعلی نوری بوده است، با میرزای جلوه و حکیم قمشهای- که آنها نیز شاگرد شاگردان نوری بودهاند- هم طبقه شمردیم، در صورتی که حاجی از کهنسالان این طبقه است و مختصری خود نوری را درک کرده و در سال ١٢٨٩ درگذشته، اما میرزای جلوه از جوانسالان این طبقه است و تا سال ١٣١٤ حیات داشته و خود در ابتدا قصد داشته از محضر حکیم سبزواری در سبزوار استفاده کند.

٢. از نیمه اول قرن سوم که تاریخ فلاسفه دوره اسلامی آغاز میشود تا پایان قرن چهارم «دوره ترجمه» است. در این دوره بسیاری از فیلسوفان، مترجم بودهاند و بسیاری از مترجمان، خود فیلسوف بودهاند. البته مترجمانی هم بودهاند که فیلسوف نبودهاند و یا فیلسوفانی که مترجم نبودهاند. دوره ترجمه از دوره تألیف و تحقیق مجزا نیست؛ چنان نیست- آنچنانکه بعضی گمان کردهاند- در دوره اسلامی یک قرن یا دو قرن منحصراً به ترجمه مشغول بودهاند، بعدها افراد صاحب نظر که آنها را «فیلسوف» مینامیم ظهور کرده باشند، بلکه همزمان با ترجمههای اولیه صاحب نظری کم نظیر به نام یعقوب بن اسحاق کندی پیدا شد، فیلسوفانی تربیت کرد و این رشته ادامه یافت. الکندی همزمان است با مترجمانی از قبیل حنین بن اسحاق عبادی و عبد المسیح حمصی، و تقدم زمانی دارد بر بسیاری از مترجمین از قبیل ثابت بن قره و غیره.

٣. مترجمین غالباً یهودی یا مسیحی یا صابئی بودهاند. کمتر مترجم مسلمان در میان آنها مییابیم، همچنانکه مترجم زردشتی پیدا نمیشود. از میان مترجمان تنها عبد اللَّه بن مقفّع است که احتمالًا میتوان گفت زردشتی بوده است ولی او هم زردشتی نبوده، مانوی بوده و بعلاوه بعد مسلمان شد. ولی فیلسوفان و صاحب نظران این دوره که از خود اندیشهای داشتهاند همه مسلمانند؛ ما حتی یک فیلسوف صاحب نظر غیرمسلمان پیدا نمیکنیم، و این خود از نظر تحلیل علمی و