مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٥٥ - کلام

که قبلًا ذکر خیرش گذشت. فضل بن شاذان از اصحاب حضرت رضا و حضرت جواد و حضرت هادی علیهم السلام بوده است و کتب زیادی در کلام نوشته است.

٥. محمد بن عبد اللَّه بن مملک جرجانی اصفهانی، معاصر ابوعلی جبائی در قرن سوم [١] ٦. ابوجعفر، ابن قبه رازیدر قرن سوم هجری. میان او و ابوالقاسم کعبی بلخی مباحثات و مناظرات کتبی در مسائل امامت بوده است.

٧. ابوالحسن سوسنگردیمعاصر ابن قبه رازی. گویند از غلامان ابوسهل اسماعیل بن علی نوبختی بوده و پنجاه سفر پیاده به حج رفته است.

٨. ابوعلی ابن مسکویه رازیاصفهانی که از اعاظم متکلمین و حکما و اطبای اسلامی است. کتابهای الفوزالاکبر و الفوزالاصغر او چاپ شده و در دست است. کتاب طهارة الاعراق وی در علم اخلاق از مهمترین کتب اخلاقی اسلامی است. معاصر ابوعلی ابن سینا حکیم و طبیب معروف اسلامی است. در سال ٤٣١ درگذشته است.

متکلمین شیعه اعم از ایرانی و غیرایرانی بسیارند. متکلمین شیعه ایرانی نیز فراوانند. ما به عنوان نمونه، افراد بالا را از قرن دوم تا قرن چهارم یاد کردیم. در قرون متأخر، ارکان علم کلام اسلامی را متکلمین شیعه تشکیل میدادهاند.

پس از ظهور خواجه نصیرالدین طوسی حکیم و متکلم و ریاضی دان و سیاستمدار معروف جهان اسلام و نگارش یافتن کتاب تجرید، کلام شیعه اهمیت بیشتری یافت به طوری که از آن پس کتاب تجرید بیش از هر کتاب دیگر محور بحثهای کلامی در شیعه و سنی قرار گرفت.

اما متکلمین عامه: بسیاری از متکلمان، اهل تسنن و شاید بیشترشان ایرانیاند؛ قدیمیترین متکلم آنها حسن بصری و سپس شاگردش واصل بن عطاء غزال است که هر دو از موالی میباشند. حسن بصری در نیمه دوم قرن اول و نیمه اول قرن دوم میزیسته است. وفاتش در سال ١١٠ واقع شده است [٢] و واصل که شاگرد اوست و از او انشعاب کرد و مستقل شد و راه جداگانهای گرفت و از آنجا مکتب معتزله پایه گذاری شد، در سال ١٨١ درگذشته است [٣]