مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٤٢ - اظهارنظرها

که تمام دنیای اسلام را به هم مربوط ساخت و عامل مهمی در خلق هر نوع اثر هنری گردید. تباین در هنر دینی و غیردینی آنطور که دنیای غرب میشناسد، در اینجا بکلی از بین رفته است. البته عبادتگاهها به علت احتیاجات عملی، شکل معماری خاصی پیدا کردهاند ولی تزیین آنها درست مطابق قواعدی بوده که در مورد ابنیه غیردینی هم رعایت شده است.» [١]

ایضاً میگوید:

«آنچه در اینجا کمال اهمیت را دارد این است که با وجود برخوردهای شدید سیاسی در قرون وسطی، بین تمام کشورهای اسلامی روابطی وجود داشت که نه تنها معاملات تجاری را رونق میداد بلکه امکان توسعه و تبادل پیشرفتهای فرهنگی را نیز میسر میساخت. سفرنامههای جهانگردان و جغرافی دانان بزرگ عرب حاکی از آن است که چگونه مردم یک کشور از مزایای کشورهای دیگر مطلع بودهاند. بنابراین جای هیچ گونه تعجبی نیست اگر میبینیم که کشفیات تکنیکی جدید و پیشرفتهای هنری با سرعت به همه جا راه پیدا کند. هرکس در مکتب جهان بینی غربی تعلیم دیده است باید پیش خود مجسم کند که در دنیای اسلام شرایط اولیه دیگری حکمفرما بود و این شرایط بیش از هر چیز در خلق آثار هنری مؤثر بود.» [٢]

آنچه این دانشمند میگوید اگرچه مخصوص ایران نیست و شامل تمام قلمرو اسلامی میشود ولی به هر حال شامل ایران هم هست. نکته جالب در بیان این دانشمند این است که میگوید مسلمانان از نژادهای مختلف بر روی اختلافات نژادی خود پل بسته بودند؛ یعنی اسلام برای اولین بار توانست کلیتی و وحدتی سیاسی و اجتماعی براساس عقیده و مرام و مسلک به وجود آورد، و همین جهت تسهیلات زیادی از لحاظ ایجاد تمدنی عظیم و وسیع به وجود آورد. از این گونه اظهارنظرها فراوان میتوان یافت.