معنایش این میشود: چون هر بعضی که بر بعضی برتری دارد باز آن بعض دیگر از جنبهای دیگر بر این برتری دارد، نتیجه این است که این آن را مسخّر قرار میدهد آن این را مسخّر قرار میدهد، این به آن محتاج میشود آن به این محتاج میشود، این به حسب احتیاجش به او مسخّر اوست و آن به حسب احتیاجش به این مسخّر این است، این باید از آن فیض بگیرد آن باید از این فیض بگیرد، همه به یکدیگر محتاجند، همه مسخّر یکدیگرند، همه به یک حساب و به یک نسبت فوق بعضی هستند به درجات.

پس این تقسیم معیشت به این نحو در واقع معنایش این است: مختلف آفریده شدن افراد مردم به حسب استعدادها؛ تقسیم مایههای زندگی که همان استعدادهاست. این تقسیم استعدادها و مختلف آفریده شدن استعدادها و برتری داشتن بعضی بر بعضی از نظر استعدادها، برای این است که بعضی از مردم بعضی دیگر را- که باز معنایش این است: همه همه را، هر بعضی هر بعض دیگر را- مسخّر قرار بدهند؛ یعنی در متن خلقت، انسانها به گونهای آفریده شدهاند که نیازمند به یکدیگر هستند و باید نیازمند به یکدیگر باشند و مسخّر یکدیگر هستند و باید مسخّر یکدیگر باشند. پس زندگی اجتماعی و این گونه بودن (حالا تعبیر «جبر» شاید در اینجا غلط است) یک جبری است، یک حتمیتی است که از اصل خلقت انسان ریشه میگیرد نه اینکه عوامل بیرونی انسان را وادار به زندگی اجتماعی کرده است. اصلًا انسانها به گونهای آفریده شدهاند که باید در حالی باشند که همه مسخّر یکدیگر باشند، همه نیازمند به یکدیگر باشند، همه برای یکدیگر کار کنند بدون اینکه خودشان احساس کنند که برای دیگری کار میکنند. هرکسی در همان حال که برای خودش کار میکند برای جامعه کار میکند؛ یعنی مردم این گونه مختلف الاستعداد آفریده شدهاند.

در بعضی آیات دیگر تعبیر این است که بَعْضُکمْ مِنْ بَعْضٍ. در آیات معروف سوره آل عمران که از این آیه شروع میشود: انَّ فی خَلْقِ السَّمواتِ وَ الْارْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیلِ وَ النَّهارِ لَایاتٍ لِاولِی الْالْبابِ. الَّذینَ یذْکرونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعوداً الی آخر، تا آنجا که آنها میگویند: رَبَّنا انَّک مَنْ تُدْخِلِ النّارَ فَقَدْ اخْزَیتَهُ ... رَبَّنا انَّنا سَمِعْنا ... رَبَّنا و اتِنا ما وَعَدْتَنا [١]، در آیه ١٩٥ میفرماید: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أنّی لا اضیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْکمْ مِنْ ذَکرٍ اوْ انْثی خدای متعال دعای اینها را مستجاب فرمود؛ به درستی که من عمل هیچ عمل کنندهای از شما

[١] آل عمران/ ١٩٠- ١٩٤.