«و فهماً» (شعور و فهم یک معنی دارد) «و عملًا» برای جامعه عمل قائل است «و طاعة و معصیة». آنوقت تعدادی آیه ذکر کردهاند. هر آیهای برای یکی از این مدعاهاست. «وجوداً و اجلًا و کتاباً و شعوراً و فهماً و عملًا و طاعة و معصیة، فقال: وَ لِکلِّ امَّةٍ اجَلٌ». وقتی «اجل» میگوید قهراً وجود هم در آن ثابت میشود.

هر امتی یک مدت و یک پایان دارد. امت از آن جهت که امت است خودش یک عمر دارد که غیر از عمر افراد است. فَاذا جاءَ اجَلُهُمْ لا یسْتَأْخِرونَ ساعَةً وَ لا یسْتَقْدِمونَ (اعراف، آیه ٣٤). باید برای این مدعا مطالعه بشود.

آیه دیگر: کلُّ امَّةٍ تُدْعی الی کتابِها (جاثیه، آیه ٢٨) هر امتی به سوی کتاب و سرنوشت خودش خوانده میشود. غیر از کتاب فرد است، کتابِ جمع است. من سابق در حاشیه نوشتهام: ایضاً جلد ٨، صفحه ٨٥، گفتهام که به آنجا مراجعه بشود.

آیه دیگر: زَینّا لِکلِّ امَّةٍ عَمَلَهُمْ (انعام، آیه ١٠٨) برای هر امتی عمل خود آنها را در نظرشان زیبا کردیم (میفرماید «برای امت» چنین کردیم). این همان فهم و شعور است؛ یعنی برای همه امت یک نوع شعور و یک نوع درک و یک نوع وجدان قائل شده است. این آیه را برای آن مدعا گفتهاند.

آیه دیگر: مِنْهُمْ امَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ (سوره مائده، آیه ٦٦) امتی میانه رو. برای امت صفت میانه روی را آورده. این مربوط به مسئله عمل است. گفتیم برای امتها طاعت و معصیت قائل است: امَّةٌ قائِمَةٌ یتْلونَ ایاتِ اللَّهِ اناءَ اللَّیلِ (آل عمران، آیه ١١٣). این آیه را آوردهاند برای اینکه یک امت را مطیع فرض کرده. وَ هَمَّتْ کلُّ امَّةٍ بِرَسولِهِمْ لِیأْخُذوهُ وَ جادَلوا بِالْباطِلِ لِیدْحِضوا بِهِ الْحَقَّ فَاخَذْتُهُمْ فَکیفَ کانَ عِقابِ (سوره غافر که همان حم سجده باشد، آیه ٥). برای امت عاصی این آیه را مثال آوردهاند و همچنین آیه: وَ لِکلِّ امَّةٍ رَسولٌ فَاذا جاءَ رَسولُهُمْ قُضِی بَینَهُمْ بِالْقِسْطِ که سوره یونس آیه ٤٧ است.

عجالتاً برای این دو موضوع اساسی که امشب بحث کردیم این آیات را آقایان مطالعه کنند. اول روی آیات قسمت اول بحث تفسیری میکنیم و بعد روی آیات قسمت دوم. حالا که من بیشتر مطالعه کردم دیدم به بحثهای خیلی عالی میرسیم و چه خوب شد که ما آن بحثها را قبلًا کردیم.

ان شاء اللَّه امیدواریم که اینها بحث خوبی بشود. در قم هم قصد دارم همینها را بحث کنم که پختهتر بشود.