ایشان (علامه طباطبایی) در اول بحث، همان بحثی را که ما اول عنوان کردیم به یک بیان خاصی ذکر میکنند راجع به اینکه زندگی انسان بالفطره اجتماعی است. البته خود ایشان یک بیان خاص مخصوص به خود دارند که آن را در اینجا بیان نکردهاند ولی در ذیل آیه فطرت در سوره روم و در ذیل آیه کانَ النّاسُ امَّةً واحِدَةً در آیه ٢١٣ سوره بقره این نظریه خودشان را بیشتر روشن کردهاند که آن جاها را هم آقایان حتماً مطالعه کنید. بعد چند آیه از قرآن در تأیید این مطلب ذکر میکنند، که آیات را خود آقایان هم باید مطالعه کنند. ما بعد روی این آیات به شکل تفسیری بحث میکنیم یعنی قانع نیستیم به اینکه چون ایشان گفتهاند پس حتماً همین جور است. خودمان مستقلًا بحث میکنیم، ببینیم از این آیات همین معنا که منظور است استفاده میشود یا نمیشود، و آیا ما آیات دیگری علاوه بر اینها داریم؟

عرض کردم اگر ثابت کنیم که تعلیمات قرآن براساس این است که سعادت و کمال انسان فقط در زندگی اجتماعی است، ثابت میشود که قرآن زندگی طبیعی انسان را اجتماعی میداند نه اینکه زندگی اجتماعی را یک امر اضطراری و اجباری بداند که به زور به انسان تحمیل شده است.

ایشان این چند آیه را راجع به این مدعا که عرض کردیم ذکر کردهاند که تا هفته آینده رویش مطالعه بفرمایید. یکی آیه معروف سوره حجرات است: یا ایهَا النّاسُ انّا خَلَقْناکمْ مِنْ ذَکرٍ وَ انْثی وَ جَعَلْناکمْ شُعوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفوا [١]. آیا ما از اینجا این معنا را خواهیم فهمید یا نه؟ آیه دیگر آیه معروفی است در سوره زخرف که میفرماید: نَحْنُ قَسَمْنا بَینَهُمْ مَعیشَتَهُمْ فِی الْحَیوةِ الدُّنْیا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیاً [٢]. آیهای است که قطع نظر از این جنبه، از جنبههای دیگر هم باید رویش مطالعه کرد و ما قبلًا مطالعه کردهایم که بعد درباره آن بحث میکنیم.

آیه دیگر آیه ١٩٥ از آل عمران است که با جمله بَعْضُکمْ مِنْ بَعْضٍ تعبیر شده. آیا این بَعْضُکمْ مِنْ بَعْضٍ چه را میخواهد بیان کند؟ آیه دیگر آیه ٥٤ از سوره فرقان است که میفرماید: وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً. این آیات و آیات دیگری را ما باید به دقت مطالعه کنیم، ببینیم که این معنا و

[١] حجرات/ ١٣.[٢] زخرف/ ٣٢.