پادشاه بوده، حالا هرکس میخواهد باشد؛ همه پادشاهها هم در یک طبقه هستند! اینطور نیست، خلیفه هم یک انسان است. در عین اینکه این همه ظلم و جنایت میکردند [گاهی یک ظهور انسانی داشتند.] اگر نود و نه درصد وجود اینها را آن امور گرفته بود ولی یک صدم [آن هم انسانیت بود و] یک جا میدیدی یک ظهور انسانی و اسلامی در او پیدا میشود. منتها اینها حرفهایی است که تا انسان بگوید میگویند شما از این طبقه دارید حمایت میکنید؟! خیر، این مطلب، حمایت از این طبقه نیست، تحلیل روحیه انسان است. [این درست نیست که] هرکسی که در آن طبقه قرار گرفت ما فوراً یک قلم خاص روی کارهایش بکشیم، هرکس در این طبقه قرار گرفت [یک قلم خاص دیگر.] این فکری است که مارکسیستها به ما دادند. بله، معاویه جهنمی هم هست، به عذاب ابد هم گرفتار است، اما این دلیل نمیشود که بگوییم معاویه واقعاً آن وقتی هم که نام علی را میشنید و گریه میکرد هیچ اعتقادی به علی نداشت؛ اعتقاد داشت و با او میجنگید. مأمون را شیعه امام کش میگویند. نوشتهاند (علمای خود ما هم نوشتهاند) کسی از او پرسید که تشیع را از که آموختی؟ گفت از پدرم هارون، او هم مثل من شیعه بود. آن قصه موسی بن جعفر را نقل میکند که در مدینه [نزد هارون] آمد و هارون آن همه احترام و تجلیل کرد، آخر کار وقتی که میرفت، به همه مردم جوایز خیلی سنگین داد و برای موسی بن جعفر جایزه مختصری فرستاد. مأمون میگوید ما با حیرت به او گفتیم این چه کاری بود؟ گفت: اینها باید دستشان خالی باشد و چیزی نداشته باشند. گفتم: چرا؟ گفت: اینها چنین و چناناند. گفتم: تو که به این اعتقاد داری پس چرا چنین با او رفتار میکنی؟ گفت: «الْمُلْک عَقیم» تو هم که بچه من هستی اگر بخواهی در مقابل من بایستی گردنت را میزنم.

پس منافات ندارد که عملش عمل «الْمُلْک عَقیم» باشد و فکرش آن گونه. ما نباید بگوییم خیر، این که هارون شده نمیتواند آن جور فکر کند.

[مطالبی که گفتیم] به مناسبت این آیه بود که وقتی فرعون حتی خطاب به ملأ میگوید: انّی اخافُ انْ یبَدِّلَ دینَکمْ اوْ انْ یظْهِرَ فِی الْارْضِ الْفَسادَ نباید بگوییم ملأ که هیچ وقت دین ندارد، لامذهب مطلق است. نه، خود همان ملأ گاهی بیشتر در خودش احساس نیاز به دین میکرد.

معتمدالدوله فرهاد میرزا- آنطور که نقل میکنند- اولًا مرد عالم و فاضلی بوده و از فضلای دوره قاجاریه است. ثانیاً میگویند که هر روز زیارت عاشورایش ترک نمیشد. ولی وقتی هم که مقصر از در میآوردند، در حالی که میخواند: السَّلامُ عَلَی الْحُسَینِ وَ عَلی عَلِی