روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٣٧ - ترجمه

اِقْرَأْ ،آنگه امر مؤكّد كرد به تكرار وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ، اَلَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ،أى علّم الكتابة بالقلم.و خداى [١]آن كريم‌تر است كه مردم را[١٥٢-ر]نوشتن به قلم بياموخت.كلبي،كرم [٢]را به حلم تفسير كرد كه تعجيل عقوبت نكند بر مستحقان.عبد اللّه بن عمرو [٣]گفت،رسول را گفتم:يا رسول اللّه!شايد [٤]تا آنچه از تو مى‌شنوم از احاديث بنويسم تا فراموش نشود؟گفت:روا باشد،بنويس

فإن الله علم بالقلم. قتاده گفت:قلم از خداى نعمتى است عظيم،و اگر نه قلم بودى همانا دين و ملك استقامت نگرفتى و عيش صالح نبودى.

عَلَّمَ الْإِنْسٰانَ مٰا لَمْ يَعْلَمْ ،بياموخت آدمى را آنچه او ندانست.گفتند:مراد به انسان،آدم است،بيانه قوله: وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ كُلَّهٰا [٥]و گفتند:رسول ماست -عليه السلام-بيانش. وَ عَلَّمَكَ مٰا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ [٦].

كَلاّٰ ،كلمت زجر و ردع است. إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَيَطْغىٰ ،گفت:آدمى طاغى شود و پاى از حد بنهد چون بيند كه توانگر شده و در دعاى رسول هست:

اللهم اني اعوذ بك من فقر ينسي و من غنى يطغي ،بار خدايا پناه با تو مى‌دهم از درويشى كه مرا از ياد مردم ببرد،و از توانگرى‌اى كه مرا طاغى كند.

آنگه گفت: إِنَّ إِلىٰ رَبِّكَ الرُّجْعىٰ ،أى الرجوع،و اين لفظ از بناى مصادر [٧]است،مرجع خلقان و بازگشت ايشان با خداست تا جزاى ايشان بدهد به آن طغيان كه كرده باشند.

أَ رَأَيْتَ الَّذِي يَنْهىٰ عَبْداً إِذٰا صَلّٰى ،گفت:ديدى اى محمّد آن را كه نهى مى‌كند بنده‌اى را كه نماز مى‌كند.مفسّران گفتند:آيت در ابو جهل آمد كه رسول را