زهد در لغت ضدّ رغبت و حرص بر دنيا است‌ [٢] و در اصطلاح، پشت كردن به دنيا و روى آوردن به آخرت، بلكه از غير خدا قطع نظر كردن و رو آوردن به خدا، و اين بالاترين درجات زهد است. [٣] در اين مدخل از آياتى كه در زهد ظهور دارند و يا در روايات به زهد تفسير شده‌اند، مثل‌ «لا اسألكم اجراً» و «ليبلوكم ايّكم احسن عملًا» استفاده شده است.

اهمّ عناوين: آثار زهد، اوصاف زاهدان، زمينه‌هاى زهد و زهد محمّد صلى الله عليه و آله.

آثار زهد

١. زهدورزى انصار مدينه، با عدم درخواست سهم خود از فى‌ء و ترجيح مهاجران، موجب رستگارى آنان:

وَ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَ الْإِيمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ وَ لا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَ يُؤْثِرُونَ عَلى‌ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

حشر (٥٩) ٩

٢. زهدورزى همسران پيامبر، موجب قرار گرفتن آنان در زمره نيكوكاران:

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَ أُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلًا وَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً.

احزاب (٣٣) ٢٨ و ٢٩

امتحان با زهد

٣. آزمودن انسانها، در پرتو زهد در دنيا:

... لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ... [٤]

هود (١١) ٧

پاداش زهد

٤. پاداش عظيم الهى، وعده خداوند به همسران پيامبر، در صورت زهدورزى، ترجيح خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله بر زندگى مرفّه دنيا:

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَ أُسَرِّحْكُنَ‌

[١] . ذكر «ليس كمثله شى‌ء» پس از مطرح كردن موضوع‌زوجيّت برخى موجودات، مى‌تواند نفى همسر داشتن خدا را بفهماند

[٢] . لسان‌العرب، ج ٦، ص ٩٧، «زهد»

[٣] . معراج‌السّعاده، ص ٣٣٥؛ التّحقيق، ج ٤، ص ٣١١، «زهد»

[٤] . پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: ... قول اللّه تعالى «... ليبلوكم ايّكم احسن عملًا» يعنى كدام يك از شما در دنيا زاهدتر است. (مكارم‌الاخلاق، ص ٤٤٧؛ بحارالانوار، ج ٧٤، ص ٩٣، ح ١)