تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٤٧٦ - سياست دادگسترى

پوشش و وسيله دفاعى از (گرمى) آن قرار نداده بوديم.» آيا ذو القرنين در مشرق به كجا رسيد؟ نمى‌دانم، ولى آنجا منطقه‌اى چندان ابتدايى بود كه مردم آن خانه‌هايى براى حفظ كردن خود از گرمى خورشيد نداشتند، چنان كه در حديثى مأثور از امام باقر (عليه السلام) آمده است

«از ساختن خانه‌ها علم و اطلاعى نداشتند». [٨] بعضى گفته‌اند كه منطقه به صورت بيابانى بود كه كوه‌ها بر آن سايه مى‌افكندند، و شايد مردمان/ ٤٧٩ پوششى هم بر روى تن نداشتند.

[٩١] كَذلِكَ وَ قَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً- و بدين گونه بر هر چه از آگاهى و خبر در نزد او بود ما احاطه و اطلاع داشتيم.» اين سير كردن از مغرب تا اول مشرق دليلى بر قدرت و سلطه ذو القرنين بود، ولى دور از سلطه خدا نبود، و خدا محيط بر او بود.

[٩٢] ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً- سپس با پيروى از سببى به راه افتاد.» [٩٣] حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ‌- تا به ميان دو سد رسيد.» بين السّدّين ظاهرا به معنى ميان دو كوه است، و پيشتر از آن سخن گفتيم كه جاى آن در منطقه قفقاز است، و بدين جهت حمله او رو به جانب شمال بوده است.

وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا- و در آن سوى آن با قومى رو به رو شد كه تقريبا از فهم زبان عاجز بودند.» زبان تكلم آنان سخت از زبانى كه ذو القرنين با آن سخن مى‌گفت بيگانه بود و زبان يكديگر را نمى‌فهميدند، و خدا كه سخن گفتن را به آدمى آموخته است وسيله‌اى براى ايجاد تفاهم ميان دو طرف پديد آورد.