تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٤٧٢ - ذو القرنين كيست؟

١- بيرونى و گروهى از مفسران گفته‌اند كه او يكى از پادشاهان حمير در يمن بود، و شاهان يمن نامهاشان با كلمه (ذى) آغاز مى‌شد، و مقصود از سد در قرآن سدّ معروف مأرب است، ولى شواهد تاريخى اين نظر را تأييد نمى‌كند، چه هيچ شاه يمنى نبوده است كه مالك خاور و باختر شده باشد، و توصيفى كه در قرآن از سد مى‌آيد با سد مأرب توافق ندارد.

٢- و رازى و ديگران از رأيى پيروى كرده‌اند كه اسكندر مقدونى را منظور از ذو القرنين مى‌شمارند، بدان سبب كه به پادشاهى شرق و غرب رسيد، و نيز بدان جهت كه داستان او در ميان مردمان رايج بوده است كه درباره او از پيغمبر (ص) پرسش كرده بودند، و او نيز اين رأى را نپسنديد، بدان جهت كه اسكندر از پيروان ارسطو بود، و تعليمات اسكندر جنبه الهى نداشت و آيات قرآن را نمى‌توان بر او منطبق ساخت، و علاوه بر اين از او خبرى به ما نرسيده است كه حاكى از ساختن چنين سدى به توسط او بوده باشد.

٣- اما محقق مسلمان هندى، ابو الكلام آزاد، كه مدت زمانى وزير فرهنگ هندوستان بود، بر اين اعتقاد است كه كورش كبير از فاتحان شرق و غرب بوده، و به بحث مفصلى در اين باره پرداخته و چنين استدلال كرده است كه كورش، بنا بر آنچه از مورخان يونانى همچون هرودوت نقل شده، با وجود دشمنى يونانيان با وى، مردى صالح بود، و يهوديان بدان جهت از او قدردانى مى‌كنند كه آنان را از شر دشمنان دينشان رهايى بخشيده بود، و از آن روى درباره او از پيغمبر پرسش كردند كه علاقه ميان آنان و كورش محكم و در كتابهاشان به او اشاره شده بود، و ابو الكلام اين نكته را اضافه كرده است كه در كاوشهاى منطقه استخر فارس به مجسمه‌اى از كورش دست يافته‌اند كه داراى دو بال و بر بالاى سرش تاجى با دو شاخ گوسفند است و بنا بر نظر بعضى از مفسران درست ذو القرنين را مجسم مى‌سازد.

براى تأييد نظر خود به اين مطلب اشاره كرده است كه سدّ آهنينى كه هنوز در كوه‌هاى قفقاز در منطقه‌اى به نام داريال، ميان دره ولادى كيويكز و دره تفليس‌