منشور جاويد - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٧١

احتمال وجود دارد:

١. علم او تعلق گرفته است كه افعال انسان به هر صورتى شده سر بزند، خواه اضطرارى و خواه اختيارى.

٢. علم او تعلق گرفته است كه فعلى از انسان به طور آزادانه و به صورت اختيار از او صادر گردد.

محور اشكال احتمال نخستين است، در حالى كه در احتمال دوم نه تنها اشكالى متوجه نيست بلكه علم خدا مؤيد اختيارى بودن فعل است.

توضيح اينكه: فعل انسان را به دو قسم مى توان تقسيم نمود:

اول: افعالى كه از او به صورت اضطرارى و ناخواسته سر مى زند مانند گردش خون در عروق و ضربان قلب و تحليل غذا در دستگاه هاضمه.

دوم: افعالى كه از روى اراده و اختيار از او سر مى زند به گونه اى كه بخواهد انجام مى دهد و نخواهد انجام نمى دهد.

با توجه به اين تقسيم، بايد ديد متعلق علم خدا چيست، آيا علم او بر اصل صدور فعل تعلق گرفته يا دانش او علاوه بر صدور فعل، بر حدود فعل و صدور آن از فاعل با ويژگى خاصى نيز تعلق گرفته است.

اگر تعلق علم او به صورت نخست باشد، اشكال موجه خواهد بود ولى اگر علم او بر صدور هر فعل با ويژگيهاى موجود در فاعل، تعلق بگيرد در اين صورت علم خدا مؤكّد اختيارى بودن فعل خواهد بود.

از آنجا كه علم خدا، علم واقع نما است طبعاً احتمال دوم متعين است بنابراين تقسيم، رشته نخست از افعال بايد از فاعل ناخواسته سر بزند، و قسم دوم از روى اختيار، و اگر صدور فعل در هر دو مورد بر خلاف فرض ياد شده باشد، علم خدا واقع نما نخواهد نمود.