حتى اين شبهه اختصاص به گروهى كه افعال خدا را مخلوق مستقيم خدا مى دانند، ندارد بلكه دامنگير گروه مخالف نيز مى باشد حتى آنها كه فعل انسان را مخلوق خود انسان مى دانند با چنين شبهه روبرو هستند، شارح مواقف بر اين نكته توجه پيدا كرده چنين مى نويسد:

«آنچه را خدا مى داند كه بندگان او انجام نخواهند داد، انجام آن براى آنها محال است، زيرا در غير اين صورت علم او واقع نما، نخواهد بود، و آنچه از اعمال آنها كه علم به تحقق آن دارد، انجام آن براى آنها، واجب و حتمى بوده، و ترك آن محال باشد، و در غير اين صورت علم خدا به جهل منقلب خواهد بود، در اين صورت افعال انسانها پيوسته ميان دوحالت دور مى زند:

١. ممتنع و محال.

٢. واجب و حتمى.

چيزى كه از دايره امتناع و وجوب بيرون نباشد، فعل اختيارى نخواهد بود در نتيجه چيزى كه دامنگير قائلان به «خلق اعمال» شده بود، دامنگير مخالفان اين اصل نيز خواهد بود هر چند نه از جهت خلقت اعمال بلكه ازجهت علم پيشين خدا كه به افعال انسان رنگ امتناع يا وجوب مى بخشد».[١]

اين شبهه در نظر فخر رازى به اندازه اى استوار و پابرجا مى باشد كه مى گويد:

«اگر همه خردمندان جهان دور هم گرد آيند، نمى توانند بر اين استدلال خرده بگيرند مگر اينكه مذهب هشام بن حكم شيعى را برگزينند كه وى منكر

[١] شرح مواقف:٨/١٥٤ اين استدلال را تفتازانى در شرح مقاصد:٢/١٣٠ و فاضل قوشچى در شرح تجريد، ص ٣٣٥ در مبحث علم و ص ٤٤٤ در مبحث افعال خدا و علامه حلى در كشف المراد، ط صيدا، ص ١٨٩ نيز نقل نموده٣اند.