صدوق مى گويد از امام صادق (عليه السلام) از مفاد آيه (وَلَيْسَتِ التَّوبَةُ لِلَّذِينَ...) سؤال شد. فرمود: «ذاكَ إِذا عايَنَ أمْرَ الآخِرَةِ»[١]:« اين محروميت، مربوط به لحظه اى است كه حجاب بالا رود و سراى ديگر را مشاهده كند».

بنابراين برخى از روايات كه حاكى از پذيرفته شدن توبه تا لحظه اى است كه جان به سينه و حلقوم برسد، بايد به شيوه ياد شده در فوق توجيه گردند، يعنى انسان به مرحله مشاهده مرگ و سراى ديگر نرسيده باشد، زيرا در اين صورت ديگر توبه او پذيرفته نيست.[٢]

قرآن درباره فرعون و توبه او به هنگام قطعى شدن مرگ و هلاكت او مى فرمايد:

(...حتّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لاإِلهَ إِلاّ الّذِى آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمينَ).[٣]

« لحظه اى كه امواج دريا او را به كام خود كشيد، گفت: به خدايى كه بنى اسرائيل به آن ايمان آورده اند، ايمان آوردم و من از تسليم شدگان هستم».

ولى خطابى به جز ردّ قهرآميز حق نشنيد آنجا كه به او گفته شد:

(آلانَ وَقَدْعَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدينَ) .[٤]

«آيا اكنون توبه مى كنى، در حالى كه قبلاً گناه مى كردى و از مفسدان بودى؟».

[١] وسائل الشيعة:١١/٣٧٠، باب ٩٣ از ابواب جهاد نفس، حديث ٧.
[٢] به احاديث١،٢،٥،٦و١١ ازباب ياد شده مراجعه شود.
[٣] يونس/٩٠.
[٤] يونس/٩١.