منشور جاويد - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٥٨

اين دو مكتب متأسفانه در گذشته و حالا نيز طرفدارانى دارد و پيشوايان معصوم درباره هر دو، موضع گيرى داشته اند.

امام (عليه السلام) در ابطال هر دو مكتب مى فرمايد:

«انّ اللّه أكرم من أن يكلّف الناس بما لا يطيقون، واللّه أعزّ من أن يكون فى سلطانه ما لا يريد».[١]

«خدا بزرگوارتر از آن است كه انسانها را به بيش از توانايى آنان تكليف كند (يعنى جبر باطل است) و خدا گرامى تر و بالاتر از آن است كه در قلمرو قدرت او كارى صورت بگيرد كه اراده وى به آن تعلق نگرفته باشد است (يعنى تفويض و وانهادگى باطل است)».

در حديث ديگر آزادى انسان به اين نحو تفسير شده است:

«وجودُ السبيل إلى إتيان ما أُمروا به وترك ما نهوا عنه».[٢]

«براى انسان راه اطاعت وجود دارد تا اينكه اوامر الهى را انجام داده و از نواهى و محرمات الهى اجتناب جويد».

اين آيات و روايات بيانگر موضع گيرى اسلام درباره افعال انسان است افعالى كه مسئوليت آن بر دوش اوست، و امّا كارهايى از قبيل قحطى، سيل و زلزله و طوفان و ديگر عوامل خارج از اختيار، كسى درباره آنها مدعى اختيار نيست و لذا مسئوليتى نيز متوجه او نمى باشد.

با وجود اين آيات و روايات، گروهى از مسلمانان به نام اشاعره به مكتب جبر گرويده و براى انسان درباره افعال خويش، نقشى قائل نشده اند.

آنان در برابر اين آيات روشن، گرفتار يك سلسله شبهه ها شده و براى شبهات خود آياتى را دستاويز خود قرار داده اند. آنچه كه مهم است ما آيات مورد نظر آنان را توضيح دهيم تا مخالف خلع سلاح گردد.