متعالى او راه دارد. خداوند از آنچه روى خواهد داد، آگاه است. در روايات آمده است كه بپرهيزيد از اينكه گمان بريد چيزى بر خدا ظاهر مى‌شود كه از آن آگاه نبوده است. اين گمان در حقّ خدا، به معناى خروج از توحيد است. اين بيانات امامان معصوم (ع) گواهى مى‌دهد كه چون بداء براى خدا به كار مى‌رود، به معناى ظاهرى خويش نيست. در قرآن كريم صفات و تعابيرى ديگر نيز مى‌توان يافت كه براى خداوند به معناى حقيقى به كار نرفته‌اند؛ مانند نسبت كيد و مكر و نسيان (البداء فى ضوء الكتاب والسّنّة، ١٨).

بداء الهى بدين معنا است كه خداوند سرنوشت انسان را بر اساس اعمال نيك و بد آنها تغيير مى‌دهد. بدين‌سان، انسان مى‌تواند با نيكوكارى يا زشتكارى آينده خويش را رقم زند. اعمال آدمى حتى در حوادث طبيعى نيز مؤثّرند؛ مثلًا گاه موجب نزول بلا مى‌شوند و گاه، بلايى را دور مى‌كنند و يا مايه بركات آسمانى و الهى مى‌شوند. اعمالى همانند استغفار، توبه، شكر نعمت، صدقه، احسان، صله ارحام و نيكى به والدين موجب تغيير سرنوشت انسان و نزول بركات‌اند و در مقابل، كفر و گناهان موجب بلا و عذاب الهى (نور، ١٠- ١٢؛ رعد، ١١؛ اعراف، ٩٦؛ طلاق، ٢ و ٣؛ يونس، ٩٨؛ بحارالانوار، ٩٠/ ٢٨٨ و ٢٨٩). ٣. قضاى الهى بر دو گونه است:

يكى قضاى حتمى كه تغيير نمى‌پذيرد و قرآن، آن را «لوح محفوظ» مى‌نامد (لوح) و ديگرى قضاى مشروط و معلّق كه با تغيير شرايط، تغيير مى‌پذيرد و در قرآن، «لوح محو و اثبات» نام دارد.

بداء در قضاى مشروط يا لوح محو و اثبات صورت مى‌پذيرد. به عنوان مثال، صله رحم موجب مى‌شود كه مرگ انسان به تأخير افتد و بر عمرش افزوده شود.

تنها وقتى وقوع حادثه‌اى در آينده قطعى شود، آن را در لوح محفوظ ثبت مى‌كنند؛ يعنى وقتى كه به تعبير فلسفى علّت تامّه آن فراهم آيد و مقتضى موجود باشد و موانع، مفقود. اگر تنها برخى علل ناقصه گرد هم آيند و علّت تامّه وجود نيابد، حادثه در لوح محو و اثبات نوشته مى‌شود و آينده آدمى تغيير مى‌كند (ر. ك.

الميزان‌، ١١/ ٣٨١؛ تفسير نمونه‌، ١٠/ ٢٤٢).

چون بداء پيش مى‌آيد و در لوح محو و اثبات، تغييرى روى مى‌دهد، به لوح محفوظ و قضاى الهى راه نمى‌يابد و در