فرهنگ شیعه - خطيبي کوشکک، محمد و همکاران - الصفحة ٢٦٩ - راههاى مقابله با شيطان
الف. شيطان و اصحاب او هيچ دستى در عرصه تكوين و آفرينش ندارند (كهف/ ٥١).
قرآن كريم، همه آفريدگان را به صورت تكوينى رو به سوى كمال مىداند (طه/ ٥٠). اگر اغواگرى شيطان، حالتى جبرى مىداشت، در اين سنّت الهى- هدايت عامّه- نقض روى مىداد (الميزان، ١٣/ ٣٢٧). افزون بر اين، شيطان توان آن ندارد كه وحى الهى و رهنمودهاى پيامبران (ع) را دگرگون سازد (حجر/ ٩؛ جن/ ٢٦ و ٢٧).
ب. شيطان را بر بندگان خداوند سلطهاى نيست مگر خود بخواهند (حجر/ ٤٢).
انسان مختار است تا راه هدايت را بپيمايد يا ضلالت را برگزيند (انسان/ ٣). از اين دو نكته مىتوان دريافت كه دست شيطان تنها در وسوسه و تزيين و نظاير آن باز است و در عرصه تكوين، جولانگاهى ندارد (عدل الهى، ٨١؛ منشور جاويد، ٥/ ٧٩ و ٨٠).
قرآن كريم عواملى را بر مىشمارد كه انسان را به دام شيطان مىاندازند: ١. شرك و تن دادن به ولايت شيطان (نحل/ ١٠٠)؛ ٢. فراموش كردن خداوند (زخرف/ ٣٦)؛ ٣. قساوت قلب (انعام/ ٤٣)؛ ٤. دنياگرايى و هواپرستى (اعراف/ ١٧٥ و ١٧٦)؛ ٥. گناهكارى (آل عمران/ ١٥٥).
شيطان از گذر شهوت، غضب و هوا و هوس بر آدمى سلطه مىيابد (تفسير كبير، ١/ ٢٦٦) و انديشه او را به تسخير در مىآورد. بدين روى، براى رويارويى با شيطان، بايد با هواهاى نفسانى و رذائل درونى مبارزه كرد. برخى از راههاى اين مبارزه عبارتاند از: ١. اخلاص: شيطان توان آن ندارد كه بامخلصان در افتد و آنان را بفريبد (حجر/ ٣٩ و ٤٠). ٢. ايمان و توكّل. (نحل/ ٩٩) ٣. استعاذه كه به معناى پناه آوردن به خداوند است. قرآن فرمان داده است كه انسان از وسوسه شيطان به خدا پناه بَرَد (اعراف/ ٢٠٠). ٤. پرهيزگارى و ياد خدا (اعراف/ ٢٠١). ٥. پيروى از اولياى الهى (نهج البلاغه، خطبه ١٠).
٦. پاكيزگى و طهارت (انفال/ ١١). ٧. بازگشت به فطرت (تفسير نمونه، ٦/ ١١٢؛ شيطان كيست، ٢٢٢). ٨. هوشيارى و پيروى از نيروى عقل (همان، تفسير نمونه، ٦/ ١١٢). ٩. دعا (صحيفة سجّاديّه، ١٩٥). ١٠. پرهيز از رذائل اخلاقى همانند تعصّب، جهالت، كينهتوزى، غرور، ستمگرى، تكبّر، سركشى در برابر حق و طمع (نهج البلاغه، خ ١٩٢).
***