فرهنگ شیعه - خطيبي کوشکک، محمد و همکاران - الصفحة ٢٦٦ - فضايل و فوايد ذكر
را فراموش كردهاند، به سختى نكوهيده است (بقره/ ٤٠).
اقسام ذكر:
ذكر را به اعتبارات گوناگون داراى اقسامى متعدّد دانستهاند؛ همانند ذكر قلبى و زبانى، ذكر نامهاى خدا و صفات الهى، مدح و ثناى بارى تعالى و توحيد و تنزيه او و ياد نعمتهاى دنيوى و اخروى و رحمانيّت و رحيميّت خداوند.
ذكر قلبى را ذكر خفى نيز گويند (اعراف/ ٥٥ و ٢٠٥؛ اصول كافى، ٢/ ٥٠٢؛ بحار الانوار، ٩٣/ ١٦٠).
حقيقت ذكر:
ذكر را وسيله ارتباط با خدا دانستهاند و نشانه آن، نسيان غير است (التحقيق فى كلمات القرآن، ٣/ ٣١٧). از پيامبر خدا ٦ نقل است كه «هر كس خداى را اطاعت كند، ذاكر است هر چند نماز، فراوان نگزارد و قرآن، بسيار نخواند.» (بحارالانوار، ٥/ ١٤٧) امام على (ع) در روايتى، ذكر را دو گونه شمرده است: يكى ذكر خدا هنگام مواجهه با سختى و دشوارى و دوم، هنگام وسوسه گناه و از ميان اين دو، نخستين گونه برتر است (سفينة البحار، ٢/ ٢٧٧). از روايات بر مىآيد كه مهمترين نشانه ذكر راستين اين است كه آدمى خدا را فرمان بَرَد و از گناهان دورى كند (بحار الانوار، ٩٣/ ١٠٨).
فضايل و فوايد ذكر:
از راههاى پرورش ايمان، ذكر است. ذكرهاى زبانى، وجود و حضور خداوند را به انسان تلقين مىكند و ضمير او را دگرگون مىسازد و سرانجام به ذكر قلبى مىانجامد. از ديگر فوايد ذكر زبانى اين است كه زبان آدمى به خير خوى مىكند و به طاعت الهى مشغول مىگردد (ر. ك. همان، ٩٣/ ١٥١؛ سفينة البحار، ٢/ ٢٨٣). مهمترين فايده ذكر، تقرّب به خدا است كه غايت همه عبادات است (بقره/ ١٥٢). ذكر خدا، وسوسههاى شيطانى را از ميان مىبرد (اعراف/ ٢٠١)، ثواب و اجر اخروى مىآورد به ويژه براى بندگانى كه به امور دنيوى نيز مشغولاند (نور/ ٣٧ و ٣٨)، مايه وقار و هيبت و شوكت است، احساس پوچى و بيهودگى را مىزدايد، در زندگى مادّى انسان نيز داراى اثر است (طه/ ١٢٤) و راه تربيت اخلاقى را هموار مىسازد و اين بدان سبب است كه غفلت و فراموشى خدا از مهمترين علل گناهكارى و بزهكارى است.