و هم كافران را. (معتزله) دسته‌اى از خوارج به نام «وعيديّه» هر گناه كبيره‌اى را مايه جاودانگى در دوزخ شمرده‌اند (مصنّفات الشّيخ المفيد، ٤/ ٤٧؛ كشف المراد، ٤١٤؛ بحار الانوار، ٨/ ٣٦٤).

مسائل جاودانگى در دوزخ:

در اين باره كه مراد از جاودانگى در دوزخ چيست، مسائلى براى مسلمانان رخ نموده است.

منشأ اين مسائل آن بوده است كه مسلمانان معتقدند خداوند داراى فضل و رحمتى بى‌كران است و از اين منظر، هر گناهى بخشودنى است و سخت مى‌توان حكم كرد كه خداوند، كسى را براى هميشه در دوزخ نگاه دارد. براى حلّ اين مسئله معناى «خلود» را «عذاب طولانى» دانسته‌اند. برخى ديگر دوزخ و عذاب آن را جاودان دانسته‌اند؛ امّا بر آن رفته‌اند كه دوزخيان به تدريج از عذاب رهايى مى‌يابند و كسانى ديگر جايشان را مى‌گيرند. گروهى ديگر گفته‌اند، دوزخيان در دوزخ جاودان‌اند؛ امّا پس از چندى، با عذاب انس مى‌گيرند و عذاب براى آنان گوارا مى‌شود. همه اين آراء، با صريح آيات قرآنى و روايات ناسازگارند (اسفار الاربعة، ٩/ ٣٥٠- ٣٤٧).

مسئله نخست:

جاودانگى در عذاب با رحمت الهى سازگار نيست. خداى متعال را رحمتى است بيكران. او چگونه انسان‌هايى را كه خود آفريده، به دوزخ مى‌اندازد و تا ابد نگاه مى‌دارد؟

پاسخ:

رحمت خداى متعال، همانند رحمت ما انسان‌ها نيست. رحمت انسان، با رقّت قلب و تأثّر درونى همراه است و چنين رحمتى در خدا نيست. رحمت خدا بدين معنا است كه هر آنچه را بندگان برايش آمادگى يافته‌اند، بدانان عطا كند. خداوند داراى دو گونه رحمت است: يكى رحمت عام؛ يعنى افاضه آنچه بندگان در مسير وجودى خويش بدان محتاج‌اند. دوم، رحمت خاص؛ يعنى آنچه بندگان در طريق توحيد و هدايت بدان نيازمندند. چون انسان با علم و اختيار، راه شرك و كفر مى‌پيمايد، باورهاى پليد و خُلق و خوى زشت مى‌گيرد و بدين سان، شايستگى رحمت خاصّ الهى را از كف مى‌دهد و بنابر رحمت عام الهى- كه همه موجودات را مى‌پوشاند- راهى را كه در پيش گرفته است، ادامه مى‌دهد و سرانجام به دوزخ ابدى مى‌رسد. پس خلود در دوزخ با رحمت خاصّ الهى سازگار نيست؛ ولى‌