كلمه «توقيع» به معناى پاسخ‌ها، سفارش‌ها و دستورهاى كتبى است كه بزرگان، دولت‌مردان و پيشوايان در زير سؤال‌ها و درخواست‌هاى كتبى زيردستان و پيروان مى‌نويسند (ر. ك. تاج العروس‌، ٥/ ٥٤٩).

امام زمان (ع) را توقيعاتى است كه در منابع روايى، فقهى و تاريخى شيعه آمده‌اند (براى نمونه: بحارالانوار، ٢/ ١٨١ و ٥٠/ ١٠٣، ٢٨٠ و ٣٠٢). ديگر امامان معصوم (ع) نيز توقيعاتى دارند؛ امّا توقيعات امام زمان (ع) بيشتر است. در روزگار غيبت صغرى (غيبت امام زمان) شيعيان به واسطه چهار نايب خاص با امام (ع) در ارتباط بودند و مسائل خويش را مطرح مى‌ساختند و حاجت‌هاى خود را درمى‌خواستند.

توقيعات امام زمان (ع) بيش‌تر نظر به اين مسائل و درخواست‌ها دارند. براى نمونه، در روايتى، راوى مى‌گويد: نامه‌اى نوشتم و پرسيدم كه فرج- ظهور امام زمان (ع)- چه هنگام خواهد بود؟ در پاسخ آمد:

تعيين كنندگان وقت دروغ مى‌گويند (همان، ٤٨٣؛ كمال الدين و تمام النّعمة، ٢- ١/ ٤٨٤).

برخى توقيعات امام (ع) بى آنكه در پاسخِ نامه‌اى يا درخواستى باشند، صادر شده‌اند (تاريخ الغيبة الصّغرى‌، ٤٣٤). چنين توقيعاتى درباره موضوعاتى همانند تأييد نوّاب و وكلا، افشاى فريبكارى‌هاى مدّعيان دروغين امامت، طرد منحرفان و حفظ جان وكلا و شيعيان‌اند. امام (ع) در يكى از اين توقيعات، علىّ بن محمّد سمرى- چهارمين نايب- را از فرا رسيدن زمان مرگش باخبر مى‌كند و به او فرمان مى‌دهد كه كسى را به جاى خود برنگزيند؛ زيرا غيبت كبرى آغاز شده است (الغيبة، شيخ طوسى/ ٢٤٣).

در روايات آمده است كه خطّ امام زمان (ع) شباهتى بسيار به خطّ پدر والامقامش دارد (الغيبة، شيخ طوسى/ ٢١٦).

اين راهى مناسب بوده است تا مخاطبان يقين كنند توقيعات از شخص امام (ع) است و بدين سان، احتمال جعل توقيع و فريب شيعيان از ميان برود. توقيعات را شيعيان معتمد مى‌ديدند و از آنها استنساخ مى‌كردند يا محتوا را به ذهن مى‌سپردند و برخى از آنها را بنا بر مصالحى ميان عامّه شيعه منتشر مى‌ساختند (تاريخ الغيبة، ٣٠؛ دائرة المعارف تشيّع‌، ٥/ ١٥١).