به لحاظ تاريخى درياى خزر به مدت طولانى تحت حاكميت ايران بود و با قدرت گرفتن روسها و تسلط بر مناطق آسياى ميانه و قفقاز و با تحميل جنگ به ايران سرانجام در عهدنامه تركمنچاى تحت سيطره روسها درآمد ولى با فروپاشى شوروى سابق در سال ١٩٩١ م. و ظهور سه كشور جديد قزاقستان، تركمنستان و آذربايجان، درياى خزر در كانون يك منطقه جديد بين‌المللى قرار گرفت و روز به روز بر موقعيت ژئوپلتيك آن افزوده شد.
اين منطقه در حال حاضر با وسعت قابل توجه، جمعيتى قابل ملاحظه دارد و با قابليت‌هايى از قبيل ذخاير و منابع انرژى و آبزيان نادر دريايى مانند ماهيان خاويارى، داراى آنچنان اهميتى است كه خواه ناخواه توجه كشورهاى خارج از منطقه، بخصوص آنهايى كه در تلاش براى اعمال كنترل و سلطه بر ساير مناطق جهان هستند را جلب كرده است. «١» در اين خصوص عده‌اى از نظريه پردازان سياسى- نظامى غربى با احياء دوباره نظريه هارتلند (قلب زمينى) كه توسط مكيندر در سالهاى اوليه قرن بيستم مطرح شده بود، معتقدند كه با تسلط بر مناطق حوزه درياى خزر مى‌توانند نفوذ خود را از غرب تا شرق دور گسترش دهند و همچنين بهترين روش براى جلوگيرى از احياى يك قطب ديگر در شرق را، وجود كشورهاى مستقل امّا ضعيف تحت كنترل و اقمارى در منطقه و در اطراف روسيه مى‌دانند. «٢» به همين جهت آقاى ريليد معاون كميسيون دفاعى روسيه در خصوص علت حضور آمريكا در حوزه خزر مى‌گويد «عقاب آمريكا كه مدت‌ها در خليج فارس و بعضى از كشورهاى خاورميانه در پرواز بود هم اكنون بر فراز خزر در پرواز است.» «٣» امروزه مهم‌ترين مسأله در بحث درياى خزر كه مى‌تواند تا اندازه زيادى جلوى بسيارى از توطئه‌هاى منطقه‌اى و فرامنطقه‌اى را بگيرد تعيين رژيم حقوقى درياى خزر است كه به طور جد آمريكا و اقمارش تلاش مى‌كنند كه مورد توافق كشورهاى ساحلى آن قرار نگيرد. ايران اسلامى معتقد است كه درياى خزر همچنان بايد درياى صلح، ثبات، و همكارى بين كشورهاى منطقه باقى بماند و راه دادن قدرتهاى فرا منطقه‌اى در اين نقطه حساس از آبهاى جهان مى‌تواند تبعات بسيار ناگوارى را به همراه داشته باشد. «٤» وضعيت حقوقى درياى خزر بعد از حاكميت كمونيستها در روسيه در سال ١٩١٧ م. به بعد در دو موافقت نامه منعقد شده بين ايران و روسيه در سالهاى ١٩٢١ و ١٩٤٠ م. به طور مشروع، تعيين شده بود ولى با فروپاشى شوروى سابق در ٢١ دسامبر ١٩٩١ و افزايش تعداد كشورهاى‌