و نوع استنباط آنها از ديگر فقيهان متمايز بوده و عده بسيارى از فقيهان بعدى را پيرو خود كرده است. از اين رو همچنان‌كه مى‌توان اين دسته از فقيهان را صاحب سبك و روش خاص دانست و مكتب خاصى را به آنها نسبت داد، همچنان مى‌توان مكتب فقهى را به منطقه جغرافيايى خاصى نسبت داد كه فقيهان متعددى در آن وجود داشته و همگان از روش و مبناى خاصى تبعيت مى‌كنند و از اين رو داراى اشتراكات زيادى هستند. از آنجا كه اين مقاله ظرفيت پرداختن به همه اين مكاتب را ندارد، ما مجموعه مكاتب قبل از عصر حاضر را در قالب مكتب قديم آورده و از مكتب عصر حاضر كه در حوزه جغرافيايى قم به وجود آمده و رشد كرده است به خاطر شاخص بودن نقش امام خمينى در اين مكتب و صحتِ ناميدن مكتب به نام يك فرد، به عنوان مكتب امام خمينى ناميده و به اين نام از آن بحث مى‌نماييم:
الف) مكاتب قديم‌ ١. مكتب محدثين قم و رى‌ مكاتب زيادى در طول عصر غيبت شكل گرفته و هر كدام نيز به نوبه خود در نظام فقه شيعه مؤثر بوده و راه را بر فقيهان بعدى هموار نموده است. از اولين مكاتبى كه در آغازين سالهاى عصر غيبت شكل گرفته، مكتب حديثى شهرهاى قم و رى است كه صبغه غالب اين مكتب، اينطور بوده است كه معيار در فهم معارف را در نقليات و به طور خاص روايات جستجو مى‌نمودند:
جريانى است كه فرد شاخص آن على بن بابويه (متوفى ٣٢٩) است و شايد بشود آن را جريان قميّين ناميد و به گمان زياد استادِ مفيد در فقه، يعنى جعفر بن قولويه (متوفى ٣٦٨) نيز از آن زمره است.
فقاهت در اين جريان به معناى افتاء بر طبق متون روايات است، به طورى كه هر فتوا در كتب فقهى اين گروه از فقها، حاكى از وجود روايتى در مضمون آن بوده و لذا هر گاه صاحب آن از وثاقت ضبط لازم برخوردار باشد آن فتوا مى‌تواند جايگزين يك حديث باشد. «١» علم فقه كه تا اين دوره در حقيقت جمع‌آورى نصوص و فتوا بر طبق آن بود توسط فقيهانى كه شايد بتوان آنان را آغازگران اجتهاد و استنباط ناميد به بارورى رسيد. در اين دوره براى اولين بار فقه شيعه شاهد اجتهاد به صورت فنى، در مقابل نقل متون بوده است؛ گرچه اين نوع اجتهاد خالى از اشكال نبوده و تا حدى در برخى از مؤلفه‌هاى استنباطى، برگرفته از فقه اهل سنت بوده است: